Δευτέρα, 22 Μαΐου 2017

Εκκλησίες: Άγιος Βαρνάβας




                                                           Άγιος Βαρνάβας


          Μικρή μονόχωρη εκκλησία που ανήκει στη ΓΕΧΑ (Γονέων Ένωσις «Χριστιανική Αγωγή») Λάρισας. Βρίσκεται στην περιοχή «Γκουντιλιά», νοτιοανατολικά της Κάτω Σκοτίνας. Η «Γκουντιλιά» πιάνει από τη σιδηροδρομική γραμμή και φτάνει μέχρι την παραλιακή ακτή του Γκάρα και Ροδόπουλου. Γύρω της υπάρχουν οι τοποθεσίες: «Φτέρη» (δυτικά), «Μουρταζάτ’κα» (νότια), κοινόχρηστος χώρος (βόρεια) και τα πανύψηλα πλατάνια που η σειρά τους τραβάει ως το Γιαλό (ανατολικά). Τα πλατάνια δίνουν ομορφιά στο τοπίο. Στον παχύ ίσκιο στεγάζονται οι εγκαταστάσεις των κατασκηνώσεων ΓΕΧΑ. Η θάλασσα που βρίσκεται σε απόσταση αναπνοής εξυπηρετεί τις δραστηριότητες της Κατασκήνωσης.

Από πληροφορίες κατοίκων της Σκοτίνας η κατασκήνωση λειτούργησε για πρώτη φορά στη δεκαετία του 1960. Το όνομα του ναού δόθηκε προς τιμήν του τότε μητροπολίτου Κίτρους κ. Βαρνάβα Τζορτζάτου (1918-1985).

----------

Σημειώσεις: 1: Επικοινωνώ τηλεφωνικά (20.5.17) με τον Στέργιο Γερομιχαλό  του Αποστόλου. Πληροφορούμαι ότι η ονομασία της τοποθεσίας Γκουντιλιά οφείλεται σε κάποιον Παντελεημονίτη με επώνυμο Γκουντιλιάς. Ενδεχομένως,  παλιότερα, να είχε εκεί κάποιο κτήμα. Ο Στέργιος ισχυρίζεται ότι η αγοροπωλησία μεταξύ Κοινότητας Σκοτίνας και ΓΕΧΑ Λάρισας έγινε στα χρόνια που ήταν πρόεδρος του χωριού ο Βαγγέλης Γερομιχαλός (1962-64).

          2. Λίγο παραπάνω από την Κατασκήνωση είναι η τοποθεσία «Μουρταζάτ’κα». Αυτά (τα Μουρταζάτ’κα) μας θυμίζουν δυο σπουδαία γεγονότα:

α) τις δικαστικές προστριβές που είχαν οι Σκοτινιώτες με τους Παντελεημονίτες για κτηματικές διαφορές. Αυτό έγινε επί προεδρίας Γιώργου Γεργολά (1955-62).

β) τον πατριάρχη Καλλίνικο, ο οποίος το 1862 εξαγοράζει από τον Τούρκο Χότζα την τοποθεσία Μουρταζάτικα, την οποία είχε αρπάξει ο Χότζιας Πλαταμώνος. Αφού πλήρωσε στον Χότζια 500 λίρες, αφιερώνει την τοποθεσία αυτή στην Κοίμηση της Θεοτόκου "ίνα εσοδεύη προς συντήρησιν" (βιβλίο μου «Σκοτίνα», τ. α’ σ. 32).



ΕΙΚΟΝΕΣ



Κυριακή, 7 Μαΐου 2017

Έθιμα: Πρωτομαγιά





Γυναίκες της Σκοτίνας μιλάνε για την Πρωτομαγιά

Α. Η Χρυσούλα Μήτσιου-Καλιαμπού, 1913-1997 (συνέντευξη 1980):

 «Μπρουτουμαϊά προυΐ θέλ' να πάμι ζ τ' Νταλίγκα (βρύση), να πχιούμι τρεις πέτρις. Κι 'γω ήπνα κι η μάνα μ', ούλ', ούλ'. Τρεις πιτρούλις. Όπους είν' η πέτρα γιριά, να είσι κι συ. Τς ήπναμι, τς κατάπναμι. Κι νιρό. Του 'χαμι έτσ' (έθιμο). Έδινάμι μια ιλιά (θάμνος, όχι ελιά) ιδώια στ' μέσ', να μη μας πουνεί η μέσ'. Σα ζώνα. Στου κιφάλ' έφκιανάμι μια προυτουμαϊά. Έφκιανάμι του στιφάν',  τρία λουϊού, να τα βάλουμι ζ μπόρτα. Πουρνάρ', κέδρου, σκούπα. Τα κριμνάν ζ μπόρτα καλά, για γκαλή τ'  χρουνιά». (Μόλις ξημέρωνε η Πρωτομαγιά, έπρεπε να πάμε στη βρύση Νταλίγκα. Έπρεπε να πιούμε τρεις πέτρες. Κι εγώ έπινα και η μάνα μου έπινε, όλοι, όλος ο κόσμος. Τρεις μικρές πέτρες. Αυτή η πράξη δηλώνει: όπως είναι η πέτρα δυνατή, έτσι και εσύ, να γίνεις δυνατός και γερός. Τις πίναμε, τις καταπίναμε. Μαζί και νερό. Το είχαμε έτσι, σαν έθιμο. Επίσης δέναμε ένα κλαδί θάμνου ιλιάς εδώ, στη μέση του σώματος. Αυτό δηλώνει: να μην έχουμε πόνο στη μέση. Αυτή την ιλιά την είχαμε σαν ζώνη. Επίσης στο κεφάλι βάζαμε ένα στεφάνι από το φυτό πρωτομαγιά.  Άλλο έθιμο ήταν να βάζουμε στην πόρτα μία σκούπα από ρείκι. Τριών ειδών στεφάνια κάναμε για την πόρτα: Από πουρνάρι, από κέδρο και από σκούπα (ρείκι). Τα κρεμάνε στην πόρτα με προσοχή για "καλή χρονιά".
«Ήλιγάμι κι του τραγούδ'» (Λέγαμε και το σχετικό τραγούδι): 

Ο Μάιος μας έφτασι, εμπρός βήμα ταχύ
και τον  προϋπαντήσαμε παιδιά στην εξοχή.
Φέρτε λουλούδια και χαρές,
λουλούδια και δροσιές.

«Αυτό τ' άκουσα από 'ναν δάσκαλουν από 'φιρνι τα παιδιά στα Καρόπλα. Κι 'γω μκρή. Τα λαγήνια τα στόλζαμι. Μι μπρουτουμαϊά έδινάμι τα λαήνια. Τζ  γκιούμις μι λουλούδια». (Το τραγούδι αυτό το πρωτοάκουσα από έναν δάσκαλο που έφερνε τα παιδιά εκδρομή στα Καρόπλα. Και εγώ ήμουνα μικρή. Τα λαγήνια τα στολίζαμε. Με την Πρωτομαγιά στολίζαμε τα λαγήνια. Τις γκιούμες με λουλούδια).

Β. Μαργαρίτα Δάμπλια-Μήτσιου, 1924- (συνέντευξη 2013).

«Ι δάσκαλους ι Μπλέτσιους μας πάηνι εκδρομή στο Χούχλο. (Ο δάσκαλος Αθανάσιος Βλέτσης συνήθιζε να κάνει εκδρομές στην τοποθεσία  Χούχλο).

-Πόσα παιδιά πηγαίνατε εκδρομή στο Χούχλο;
-Όλ’ μαζί είκουσ’ πιδιά ήμασταν. Λέγαμι κι του τραγούδ’:

          Μέσα στο δάσος περπατώ κι ακούω τα πουλάκια.
          Κάθε κλαδί κι ένα πουλί, σε κάθε δέντρο μουσική,
          Χαρές και τραγουδάκια.

Τι μελωδία θαυμαστή, τι στόμα ζηλιμένου,
πάρα πουλύ μ’ ευχαριστεί, ν’ ακούω δε χορταίνω.
          Χορεύετε Ελληνίδες μου στο μυρωμένο χώμα.

Γ. Γραμματούλα Δάμπλια-Σκρέτα (Πρωτομαγιά 2017).

Έχου ακουστά ότι στα παλιά τα χρόνια πάηναν ι κόσμους στις βρύσες κι  στόλζαν τζ γκιούμις. Μερικές έπιναν καθαρές πιτρούλις. Σήμιρα έχουμι κι του έθιμου να πααίνουμι στα μνήματα. Στουλίζουμι τουν τάφου μι λουλούδια κι βάνουμι στιφάν’ τς Προυτουμαϊάς. Τιμούμι του δικό μας άνθρουπου.







Δ. Χρυσούλα Μητσιάνη-Δάμπλια (1.5.17)
  
Όλ’ η Βασίλα (οι κάτοικοι της συνοικίας «Βασίλα» στα παλιά τα χρόνια πάηνι στη βρύσ’ Τ’ Καϊάκα του προυΐ τς Πρωτομαϊάς. Η βρύσ’ αυτή είχι πουλύ νιρό κι οι πιτρούλις ήταν καθαρές.  Του έθιμου μι τς πιτρούλις ήταν παλιό. Σήμιρα δε μπίν’ πέτρις ι κόσμους (σήμερα δεν πίνουν πέτρες). Κάν’ στιφάνια απού προυτουμαϊά (φτιάχνουν στεφάνια από χόρτο που το λέμε πρωτομαγιά). Ιγώ βάνου παντού στιφάν’. Έβαλα κι ζ ντ βρύσ’ τς κουζίνας. Ι Διουνύ’ης  στιφάνουσι κι του αυτουκίνητου (ο γιος μου Διονύσης έβαλε σταφάνι της Πρωμαγιάς και στο αυτοκίνητο). 
ΕΠΕΞΗΓΗΜΑΤΙΚΑ:
ιλιά (η), πληθ. ιλιές, αναρριχόμενος θάμνος, «ανιβαίν’ στου μπλουκό. Μπρουτουμαϊά βάζν ζών’ απού ιλιά κι δε γκριατουκόβισι ούλουν του χρόνου (Δημητρός Θ. Παπαγεωργίου), (Συνηθίζεται την πρωτομαγιά να δένονται στη μέση με το θάμνο αυτό κι έτσι ολόκληρο το χρόνο δεν κρεατοκόβονται).
Καρόπλα (τα), η ωραιότερη επίπεδη περιοχή, μικρό οροπέδιο προς β. της Άνω Σκοτίνας. Φύονταν πολλά δεντρίλια καρυάς (καρυόπουλα>Καρόπλα). Τα βράδια διακρίνονται φωτισμένες οι ακρογιαλιές της Κασσάντρας. Στα Καρόπλα, παλιότερα, συγκεντρώνονταν οι κοπέλες του χωριού και στήνανε το μεγάλο χορό κατά τις επίσημες γιορτές. Εκεί φύλαγαν σκοπιά (σε βάρδιες νυχτερινές) οι πατεράδες μας στην περίοδο της κατοχής. Είναι πραγματικό καραούλι.
Χούχλο (το), τοπωνύμιο προς δ. της Άνω Σκοτίνας. Πρόκειται για μια δροσερή πηγή. Το νερό που βγαίνει φαίνεται σαν να χοχλάζει. Έχουμε επάνω και κάτω Χούχλο.
 μπαϊρούλ’, μικρό μπαΐρι. 
 ---------- 
ΕΙΚΟΝΕΣ

                        Μπροστά και κάτω από το τοπίο ήταν η βρύση Νταλίγκα.
                                     Στο βάθος το Κάστρο του Πλαταμώνα



                                  Η ταμπέλα βρίσκεται στη γειτονιά Κοτσιβού, 
                                           Αγγέλη, Οικονόμου, Μάνου


               Το πρωΐ της 1ης του Μάη 2017 επιστρέφω από την περιοχή του 
            λάκκου Δάμπλια (Κάτω Σκοτίνα) από όπου μάζεψα τις "πρωτομαΐές


                                             Το Στεφάνι πήρε τη θέση του.
                                    Διακρίνεται πέρα η γειτονιά της Παναϊάς
                      



Μαρία και Χάρης Νικολάου Δάμπλια (στη μέση η Δήμητρα)

 
                           Ο Διονύσης Α. Δάμπλιας στεφάνωσε το αγροτικό του
  
ΠΡΩΤΟΜΑΓΙΑ ΣΤΟΥΣ ΝΕΚΡΟΥΣ

 
Στεφάνι του Μάη και κόκκινο αυγό 
στον τάφο του αείμνηστου Θωμά Σκρέτα



                                  Οι τάφοι στολισμένοι με λουλούδια του Μάη




Ο πλούσιος στολισμός φανερώνει τον 
απύθμενο σεβασμό στους νεκρούς


                   Είναι ευχάριστο οι ζωντανοί να τιμούν τους νεκρούς                               
                               (στο βάθος διακρίνεται ο βράχος "Μελίσι

Πέμπτη, 27 Απριλίου 2017

Ιστορία: Πνευματική Κίνηση Σκοτίνας



«Τ’ Αϊ- Γιουργιού» χωρίς Σύλλογο

        Μέχρι τα τέλη του 2016 ο πολιτιστικός σύλλογος «Πνευματική Κίνηση Σκοτίνας» λειτουργούσε κανονικά και με πλήρη δράση. Ο σύλλογος ιδρύθηκε το 1980*. Τελευταία εμφανίζει την εξής διοικητική σύνθεση: πρόεδρος Στύλου Όλγα, αντιπρόεδρος Πινακά Ελένη, γραμματέας Μαρνέλας Απόστολος, μέλη: Πάσχου Έλενα, Χριστινόπουλος Θωμάς, Στύλος Αθανάσιος: Γίνανε προσπάθειες για νέα διοίκηση χωρίς αποτέλεσμα.
Έτσι, εφέτος (2017) το πανηγύρι τ’ Αϊ-Γιουργιού γιορτάστηκε χωρίς την επίσημη παρουσία του πολιτιστικού συλλόγου. Κακό πράμα για το χωριό, δυσάρεστες συνέπειες για τη νεολαία της Σκοτίνας. Με το δίκιο της η Όλγα Στύλου βγάζει κραυγή αγωνίας για το μέλλον του τόπου. 

 «Ένα μεγάλο ευχαριστώ εκ μέρους της ενορίας μας στα παιδιά των
χορευτικών τμημάτων του Αθανασίου Αναγνώστου. Δώσατε τον καλύτερό σας εαυτό. Ακολουθήσατε την πρόσκληση του π. Ελευθερίου Βαστάζου και βγάλατε ασπροπρόσωπο για άλλη μια φορά το χωριό μας. Η προσπάθεια αυτή των παιδιών πρέπει να συνεχίσει. Ένα χωριό σαν την Σκοτίνα με τόση παράδοση και έθιμα πρέπει και επιβάλλεται να ξαναζωντανέψει τον πολιτιστικό μας σύλλογο**. Είναι κρίμα τα γύρω χωριά να προοδεύουν και μεις να μένουμε πίσω. Όσοι θέλετε να συνεχίσει η παράδοσή μας θα βρούμε τη λύση. Όλα γίνονται, θέληση πρέπει να υπάρχει».
 
Σε τηλεφωνική μας επικοινωνία (26 τρέχοντος) η Όλγα υπογραμμίζει:   «Όλα γίνονται για χατίρι του χοροδιδάσκαλου και γιατί λυπάμαι τα παιδιά μας που έχουν τόσα χρόνια χορευτικό πίσω τους και είναι κρίμα να μη στεγάζονται σε ένα πολιτιστικό. Είναι κρίμα, γιατί τα παιδιά με νύχια και με δόντια τα κρατήσαμε τώρα να χορέψουνε του Αγίου Γεωργίου».
_________

* Συμπτωματικά, και ο σύλλογος Σκοτινιωτών Θεσσαλονίκης «ο Καλλίνικος» ιδρύθηκε το 1980 με προσωρινή επιτροπή: Ιωάννης Καλιαμπός, Αθανάσιος Ζιώγας, Ηλίας Σαούλιας, Νίκος Καρκαφίρης και Ιωάννης Δήμου (Νικολός). Σήμερα παραμένει ανενεργός.
** Παλιότερα πολιτιστικοί σύλλογοι δεν υπήρχαν. Τα πανηγύρια κρατιούνταν από το ανθρώπινο μεράκι. 
---------- 
ΕΙΚΟΝΕΣ

                             1.  ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΕΣ ΑΠΟ ΧΟΡΕΥΤΙΚΑ ΤΜΗΜΑΤΑ






                              



     Ανάμεσα στους χορευτές διακρίνονται οι: α) Απόστολος Καλαμάρας, β) Αθανάσιος Γ. Συντριβάνης, γ) Αθανάσιος Θ. Συντριβάνης, δ) Αντώνης Καλαμάρας, ε) Ιούλιος Ντόπεσι, στ) Αλεξάνδρα Καλαμάρα, ζ) Μαριάνθη Θ. Συντριβάνη, η) Αναστασία Στύλου, θ) Κατερίνα Παραμύθα.


Όλοι μαζί. Φωτογραφία αναμνηστική

2. ΣΥΜΜΕΤΟΧΗ ΤΟΥ ΚΟΣΜΟΥ


Στο πανηγύρι παρούσες οι Αρχές


                                                 Ο κόσμος στο σεργιάνι

Σημείωση: το φωτογραφικό υλικό είναι της ´Ολγας Στύλου

Τετάρτη, 5 Απριλίου 2017

Τραγούδι: Να τσάκιζα το μαστραπά



Στα Στυλάτκα

Στην Άνω Σκοτίνα («απαλνή) υπάρχει γειτονιά που λέγεται «Στυλάτκα» ή «Αυλή τς Στύλινας». Προπολεμικά εκεί «έβαζε» (βούιζε) ο τόπος από παιχνίδια, τραγούδια, χορούς. Το όνομα το πήρε από τους Στυλαίους. Ο Διονύσης Στύλος-Τσιακμάκης υποστηρίζει: Ο «Γιωργάκς-Τσιπόρης πήρε γυναίκα Σκοτινιώτισσα χήρα, Στύλινα. Άλλαξε το όνομα και έγινε από «Τσιπόρης «Στύλος». Τα σύνορα ήταν: «απού κάτ’ Στέργιος Μ. Γιρμπχαλός, Μήτρος Γερομιχαλός, απού πάν’ Κουτσιβάτκου, απού ‘δώ τ’ Κουντουγιώρ’». 
Τα «Στυλάτκα» απέκτησαν σημασία, γιατί εκεί στήνονταν τρανός χορός κατά τις επίσημες γιορτές και προπαντός στην περίοδο του Πάσχα. Τα πιο γνωστά τραγούδια που ακούγονταν είναι «τα Πασχαλιόγιουρτα» κι «ι Κουσταντίνους ι μικρός» (βλέπε αναρτήσεις της παρούσας ιστοσελίδας:  26.3.14 και 19.4.15 αντίστοιχα). Το τραγούδι που ακολουθεί είναι γνωστό στον Κάτω Όλυμπο (και όχι μόνο). Σε κάθε εκδήλωση στην Αυλή της Στύλινας το «έπιανε»(το άρχιζε) η Καλή Δάμπλια-Καλιαμπού, μητέρα του γράφοντος. Καταγράφεται όπως η ίδια το τραγουδούσε. 

 Στη φωτογραφία η Καλή 
Δάμπλια-Καλιαμπού





ΝΑ ΤΣΑΚΙΖΑ ΤΟ ΜΑΣΤΡΑΠΑ

Να ‘χα ένα μή, ρόιδο μου,
να ‘χα ένα μήλο να ‘ριχνα (2)
στο πέ, μανάν μ’,
στο πέρα παραθύρι.

Να τσάκιζα, ρόιδο μου,
να τσάκιζα το μαστραπά (2)
πο ‘χει, μάνα μ’, πο ‘χει το μόσχο μέσα.

Το μόσχο το, ρόιδο μου,
το μόσχο το γαρύφαλλο (2)
και το μακεδονήσι.



Και μέσα η κό, ρόιδο μου,
και μέσα η κόρη κάθεται,
κεντάει χρυσό μαντήλι.

Το μαντηλά, κόρη μου,
το μαντηλάκι που κεντάς,
το μαντηλάκι που κεντάς,
σε μέ, καλέ, σε μένα να το  στείλεις.

Να μην το στείλεις μ’ άλλονε,
παρά με την αγάπη.

          Ο Ηρακλής Δάμπλιας ο μικρότερός της αδερφός, με ενθουσιώδη αυθορμητισμό προσθέτει (το έτος 2001):

Κέντα του κόρη μ’ κέντα του
κέντα του κόρη μ’ κέντα του,
κέντα του κόρη μ’ κέντα του
κι άλλουν μανά μ’
κι άλλουν να  μη ντου δώσεις.
----------
Ανάμνηση: Δεν το κρύβω ότι το συγγενικό περιβάλλον με επηρέασε στο να αγαπήσω κι εγώ το τραγούδι της μάνας. Θυμάμαι παραδείγματος χάριν: α) σε κάθε της κίνηση (μπαξές, σπίτι, βρύση) ψιθύριζε τραγουδιστά «να τσάκιζα, ρόιδο μου, να τσάκιζα το μαστραπά» και άλλους τοπικούς σκοπούς, β) ο πατέρας της Γιαννούλης, με δεξιοτεχνία έπαιζε το βιολί και συνόδευε το τραγούδι της Καλής, γ) άλλο άκουσμα στο ίδιο τραγούδι έχω από το θειο μου Ηρακλή Δάμπλια. Αυτός κάθε πρωί στα χρόνια του Εμφυλίου βοσκούσε τα μανάρια (πρόβατα) στο καραούλι «Μπαρμπούσ’» κοντά στη βρύση «Βλαχάτη». Εκεί έπαιζε τη φλογέρα σαγηνεύοντας τους κατοίκους του χωριού (Άνω Σκοτίνα). Από 'κεί φέρνανε  νερό οι οικογένειες της γειτονιάς του Γιαννούλη Δάμπλια. (Η ονομασία οφείλεται στους βλάχους μαστόρους, οι οποίοι ανακάλυψαν την πηγή. Αυτοί έφτιαχναν κάρβουνα και έμεναν στο χωριό. Οι χωριανοί αργότερα έφεραν το νερό στην πλατεία ("Πλάτανο"), βλέπε ανάρτηση 2.10.14)

ΓΕΝΕΑΛΟΓΙΑ-πλησιέστεροι συγγενείς του Γιαννούλη Δάμπλια

ΔΑΜΠΛΙΑΣ ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ-Σκάθαρης (+16.9.1914), σύζυγος Χρυσούλα Γιργουλά- Μπασιάλα (Χρυσάνα). Σιδηρουργός-κυνηγός. Γιος: Γιαννούλς* (27.9.1887-1950), σύζυγος. Όλγα Γερομιχαλού. Παιδιά:

1. Βασίλης (1906-), σύζυγος Πινέλω Μπουκουβάλα. Παιδιά 6      
2. Καλή ((26.1.1909-25.11.1980), σ. παπά Απόστ. Καλιαμπός (1904-1995). Παιδιά: 9
3. Θωμάς, σ. Μαρία από Χράνη. Παιδιά: 5             
4. Απόστολος (+1937)               
5. Θανάσης (1911-1936)     
6. Χρυσούλα (1914- ), σ. Αθ. Αγγέλης. Παιδιά 5              
7. Γιώργος, σ. Στάμω Αστ. Γερομιχαλού. Παιδιά 4         
8. Σοφία, σ. Λεωνίδας Σκρέτας (υιοθετήθηκε από Μητό-Καλαμάρα Γρηγόρη.    Παιδιά 2
9. Μαριγούλα, Σκοτώθηκε στον εμφύλιο (1048) από νάρκη 
10. Ηρακλής (1929-2013), σ. Αθηνά Κρεμέτη-Κατερίνη. Παιδιά 3
----------
* Σκάθαρης, παρατσούκλι του Γιαννούλη Δάμπλια. Προσωπικά πιστεύω ότι προέρχεται από το αγκαθωτό ψάρι σκαθάρι. Ο παππούς μου συνήθιζε να τρώγει ψάρια. Τη μέρα των Βαΐων του 1950 στην Κάτω Σκοτίνα επέστρεψε από την Εκκλησία κρατώντας στα χέρια ψάρια. Μόλις μπήκε στο σπίτι εξέπνευσε. Ο Απόστολος Δάμπλιας του Ηρακλή για το «σκάθαρης» υποστηρίζει ότι «μόνο ο Γιαννούλς Ντάμπλιας τα κατάφερνε να προμηθεύεται καθάριο ψωμί» (σιταρένιο).




                                                         





 








ΕΙΚΟΝΕΣ-συγγενείς της Καλής


                          Οι δυο αδερφές Καλή και Σοφία (στη μέση). Αριστερά η Σοφία, 
                          δεξιά η Καλή). Προφανώς στην ταβέρνα του Ηρακλή Δάμπλια 
                                      (Κατερίνη, αρχές δεκαετίας του 1970)



Ο παπά Απόστολος Καλιαμπός με την παπαδιά Καλή. Η φωτογραφία είναι βγαλμένη το καλοκαίρι του 1971 στο καράβι "Καφαλληνία" (Πάτρα-Σάμη). Προορισμός το Αργοστόλι για να δουν το γιο τους που υπηρετούσε ως Γραμματέας στη Μητρόπολη Καφαλληνίας. Έπρεπε να δουν και τον Δεσπότη αοίδιμοΠροκόπιο (Μενούτη). 




                Οι γονείς της Καλής Ιωάννης Δάμλιας και Όλγα το γένος Γερομιχαλού.
  

                                    Γιώργος Ιωάννου Δάμπλιας, αδερφός της Καλής



Σάββατο, 18 Μαρτίου 2017

Κατοχή: Γιώργος Οικονόμου του παπά Λεωνίδα


Εθνική Αντίσταση-Γερμανοί στη Σκοτίνα
                 
          Άνοιξη του 1941. Οι Γερμανοί ανέβαιναν από Σκοτίνα προς Νιζιρό
(Καλλιπεύκη). Η πλατεία, όμως, της Άνω Σκοτίνας τους κράτησε για πολύ. Ο πελώριος πλάτανος, πλάι στην εκκλησία της Παναγίας, σκορπούσε πλούσια δροσιά. Η θέα που απολαμβάνεις από κείνο το τοπίο δε σ' αφήνει να το εγκαταλείψεις. Τούτη τη φορά οι άντρες και τα γυναικόπαιδα της Σκοτίνας ήταν κλεισμένοι στα σπίτια τους. Ο πρόεδρος της Κοινότητας τους καθησύχαζε με τα λόγια:
"Έχουμι υπόσχεση από τους Γερμανούς πως δε θα μας πειράξουν. Την προηγούμενη φορά απομακρυνθήκαμε από τα σπίτια μας. Κρυφτήκαμε στ' αρμάνια. Άλλοι πέρα στα Ιλάτχια, άλλοι στα Τρία Ναβρικά, άλλοι ζ ντ Μπαρμπούσ' Μπιστιριά, άλλοι στα Μαγκούρια κι άλλοι αλλού. Τώρα μη μπάτι (μην πάτε) πουθινά. Κάτστι (καθίστε)  ήσυχα στα σπίτια. Μόνο, με το μούργκζμα (σούρουπο), να κατεβάζιτι τς λάμπις, να τραβάτι τζ μπιρντέδις κι να πιτρώνιστι μέσα" (να χαμηλώνετε το φώς, να κλείνετε τις κουρτίνες και να κλειδώνεστε μέσα).

          Για τις μαύρες εκείνες μέρες ο αείμνηστος Γιώργος Οικονόμου (1921-2003), ο οποίος πήρε μέρος σε πολλές επιχειρήσεις εναντίον των Γαρμανών (και στην περίφημη μάχη του Κούκου), μου δίνει συνέντευξη τον Αύγουστο του 1998. Κύριο θέμα η παρουσία των Γερμανών στην Άνω Σκοτίνα.

"Είχα τα πρόβατα, ζ Ντούμπα (στην Τούμπα). Μόλις ήρθαν οι Γιρμανοί τα βάλαμι πίσου στου ρέμα. Ζ ντ Μπαρμπούσ' Μπιστιριά. Τα βουσκούσαμι ψηλουμένα στα Γαβριά κι στου Καλιαμπάτκου του μαντρί. Μια μέρα -άνοιξη ήταν- ήρθα στου χουριό να πάρου ψουμί (με τη γενική έννοια του φαγητού). Καθώς πέρασα τα Καρόπλα, στου Ντρανό του Μπλάτανου έπισα μέσ' στ' φάλαγγα. Ήταν Γιρμανοί που ανέβηναν κα του Νιζιρό. Προυχώρησα. Ήρθα ζ μπλατέα. Ικεί ήταν μαζιμέν' καμιά δικαριά θκοι μας. Ένας Γιρμανός ήθιλι αβγά κι έκανι σχέδια να καταλάβν οι θκοι μας τι γυρεύ' αυτός. Δίπλα τ' ήταν ι πατέραζ μ' κι ι Πουτιός ι Ντάμπλιας, πρόεδρος του χωριού. Ένας λέει: «Αβγά θέλ' ι Γιρμανός». «Πού να τουν βρούμι αβγά» λέ' ι πρόεδρος. Κι βλέπ' ιμένα:
-Πάνι ιδώ, Γιώρ', κι φέρτουν αβγά.
-Τι λες, μωρέ; Πού ξέρου ιγώ ποιος έχ' αβγά;
Ιγώ κάτι τουν είπα αυτόν του Γιρμανό. Τουν έβρισα κιόλα. Αυτός, όμως, μ' αυτό που τουν είπα, κατάλαβι που δεν ήθιλα να πάου να τουν φέρου αβγά. "Γκαπ", μι δίν' μια μπουνιά, δυο, κι κάνου πίσου δυο τρία μέτρα. Κόντιψα να πέσου. Η κόζμους μαζεύκι ικεί κι φώναζι:
-Πήγινι, ρε, πήγινι να βρεις αβγά! Πήγινι να τουν φέρς αβγά.
-Αρά, που να τα βρω τ' αβγά ιγώ;
-Πήγινι σι κανένα σπίτ'.

Εκείνη τη στιγμή ο Γιώργος πολλά έβαλε στο νου του. Σκέφτηκε να τους αφήσει όλους εκεί στον "Πλάτανο" και να το κόψει προς τα κάτω, να "κουρδουκλιστεί κα τ' Μουζά", να μπει μέσα στα πλατανούλια και να βγει "σ' τς καρές τ' Χασιώτ'" κι ύστερα να χαθεί στο προσήλιο που οδηγεί κάτω στη "Μτσιάρα". Υπολόγισε, όμως, τον πατέρα του. Ποια τύχη περίμενε τον παπά Λεωνίδα! Αναλογίστηκε τον Πουτιό το Δάμπλια, που ήταν και πρόεδρος της Κοινότητας. Λογάριασε τους άλλους άντρες που παρευρίσκονταν εκεί στην πλατέα, ανάμεσα στους Γερμανούς. Εξάλλου είδε και τους χωριανούς που επέμεναν για τα αβγά των Γερμανών. Όμως σοφίστηκε κάτι άλλο:

          "Κάνου στου Γιρμανό νόημα· "πάμι κατά δω". Τραβώ κα του σπίτ' του Συντριβανάτκου που είνι παναθέ απ' τα Καραλάτκα. Απού 'κει γυρίζουμι κα του Ντιμοπλάτκου. Ήταν πουλύς κόζμους ψηλά. Όπως προχωρούσαμι κατά πέρα, αυτός -ο Γερμανός- μ' απαράτσι ιμένα κι πήγι ζ μπόρτα (στην πόρτα) κάτου κι αρχίτζι να χτυπάει "ντουκ, ντουκ, ντουκ".
          Απού παν του σπίτ' τουν είδαν ι κόζμους κι φουβήθκαν κι για να μη φαίνουντι τραβήθκαν μέσ' απού τα παράθυρα. Αυτός ξαναχτυπάει, χτυπάει δυνατά. Είχι σκουπό να σπάσ' τη μπόρτα. "Ντουκ, ντουκ., ντουκ". Αλλά πού να σπάσ' η πόρτα! Είχι στυλώματα. Όχι κλωτσιές, αλλά κι κανόν' να έριχνις, δε θα ντ γκριμούσι. Τέτοια πόρτα. Χτύπσι ι Γιρμανός κι άλλις φουρές. Χτυπούσι, χτυπούσι. Αφού είδι τα ζόρια, που δεν ανοίγ' η πόρτα, γύρσι κατά κάτ'.
          Ιγώ γυρίζου μια γουνία κι πάω προς το Τσιορβάτκο το σπίτ' (το σπίτι του Τσιούρβα-Καρκαφίρη). Απού 'κεί τον παρακολουθώ τι κάν'. Αυτός δε μι πήρι χαμπάρ' ιμένα 'πό 'φυγα, γιατί χτυπούσι μπόρτα. Τώρα τον γλέπω ιγώ να κρατάει στα χέρια του πιστόλ' κι να πααίν' σιαπέρα. Φτάν' στη βρύσ', στο Χασαπλιό. Ικείν' ν' ώρα η Καλούδα τ' Αγγέλ' έπιρνι νιρό. Πλησιάζ' ι Γιρμανός κι απού τα νεύρα τ' γκάν' "ούουουου...". Τρόμαξι η γναίκα. Αλλά ευτυχώς ν' άφσι κι πήρι νιρό. Δε μπείραξι (δεν την πείραξε). Ιγώ απού μακριά τα ήγλιπα όλα, τα παρακολουθούσα. Κοιτούσα πού θα πααίν' ι Γιρμανός.
          Ανέφκι στα Παπαχριστάθκα (στη γειτονιά του Παπαχρήστου). Κι ικεί τα ίδια. Πόρτις, αμπάρις. Αρχίτζι τς φουνές:
          Ούουουου.
          Κανένας τζιάπ'.
          Ούουουου, ντουκ, ντουκ, ντουκ.
          Κανένας δε ντουν ανοίγ'. Πού να σπάσν οι πόρτις!
          Θυμουμένους κάν' προς τα κάτ'. Πααίν' προς τα Γκριμουράτκα (γειτονιά του Γκριμούρα). Βρήκι κάτι κουκόρια, κάτι κότις. Ρίχν μι του πιστόλ'. Ιμένα μ' έχασι κι δεν ήξιρι τι να φκιάσ'. Σκότουσι κουκόρια ένα κιαμέτ' (πάρα πολλά).
          Κρύβουμι ιγώ μέσα στου σπίτι μ'. Φουβόμουν να βγω όξου ύστιρα. Πιρίμινα ώσπου να φύγν οι Γιρμανοί. Αυτοί, όμως, έστσαν (έστησαν) τα πολυβόλα* ικεί στου σπίτι μ'. Ικείνους μι κυνηγούσι, αλλά πού να μι βρει! Ήθιλι να μι τφικίσ' (τουφεκίσει) ικεί στου Μπλάτανου. Γι' αυτό ιγώ, μόλις βράδιασι, πήρα ψουμί κι έφυγα κρυφά. Έφυγα για τα πρόβατα".
----------
* Προσωπική εμπειρία: Ήμουνα 6 χρονών παιδί. Θυμάμαι τους Γερμανούς που στήσανε τα πολυβόλα στην αυλή του Καλιαμπέικου και πυροβολούσαν τις απέναντι ράχες. Ρίξανε στο παχνί (στο χαϊάτι) καραμέλες  κι εμείς (Μαργαρίτα, Μαριγούλα, Βαγγελούδα, Ελένη κι εγώ) τρώγαμε άφοβα.

ΕΠΕΞΗΓΗΜΑΤΙΚΑ
Ιλάτχια (τα), τοπων. στην Άνω Σκοτίνα κοντά στο Παλιούρ' και 'Ιταμο.
κατιβάζου τς λάμπις, χαμηλώνω το φως από τις γκαζόλαμπες, κατεβάζω λίγο το φιτίλι.
κιαμέτ', πολύ, πολλά, "έφαγι ξύλου ένα κιαμέτ'". λ. τουρκική που σημαίνει τη συντέλεια, το χαλασμό, τον όλεθρο. 
Μαγκούρια (τα), τοπων. στην Άνω Σκοτινα, στη ράχη με τα έλατα. "Ικεί είνι ούλου ουστριά, φαίνουντι ικεί τα σταυρουτά τα τρόχαλα" (Διονύσης Στύλος-Τσιακμάκης). Για την προέλευση της ονομασίας λένε, πως τα Μαγκούρια έχουν πολύ πυξάρι. Τα πυξάρια τα υλοτομούσαν, τα κατέβαζαν στην Κάτω Σκοτινα και τα 'φκιαναν κλίτσες, μαγκούρες.
Μπαρμπούσ' Μπιστιριά (η), μεγάλη σπηλιά προς τα βόρεια της Άνω Σκοτίνας, κάτω από τις "Πλάκες"). Εκεί έκρυβε τα γίδια ο παππούς Ιω. Καλιαμπός για να μην πληρώνει φόρο στους τούρκους. 
μούργκζμα (του), βράδιασμα (βλ. και μούρκια), "μι του μούργκζμα ήφιρι τα γίδια".
Μ'τσιάρα (η), τοπων. στην Άνω Σκοτίνα. Πλαγιά απότομη που καταλήγει στην πηγή "Ζγκούρα". "Είνι μουτσιαλκά, βγαίν' νιρά απού πουλλές φλέβις", μάλλον από το μουτσάρα=υγρότοπος (Θαν. Παπαθανασόπουλος (γλωσσάρι Ρούμελης), αλλού μτσιάρα (η)=δυνατό χτύπημα στο κεφάλι, που φτάνει μέχρι την πολτοποίηση (Γ. Τσαμπούρης-Κ. Βούδρια (Κολινδρός). 
Ντιμόπλινα (η), παρατσούκλι που αποδίδεται στη μανιά Ντιμόπλινα, κοντά στο Χασαπλιό. Η γειτονιά πήρε το όνομα "Ντιμουπλάτ'κα". 
πέτρουμα (του), ξύλο ασφάλειας πόρτας, ρ. πετρώνου=ασφαλίζω, κλειδώνω την πόρτα,  "πιτρουθείτι μέσα στα σπίτια σας" (Γ. Οικονόμου) στην Κατοχή.
Τρία Ναβρικά, τοπων. βδ του χωριού (τρία αναυρικά, πηγές).

ΓΕΝΕΑΛΟΓΙΚΟ ΔΕΝΤΡΟ ΟΙΚΟΝΟΜΑΙΩΝ (πλησιέστεροι συγγενείς)

Γενάρχης Οικονόμου Αθανάσιος (Πινακάς-Πινακίδης -σύζυγος Ελένη Σκρέτα). Για το όνομα "Πινακάς" έχω πληροφορίες από ιερωμένους της Σκοτίνας όπως και από τον πρωτοπρεσβύτερο ιερέα Γεώργιο Μπιλιάγκα. Αυτός ισχυρίζεται ότι το όνομα "Οικονόμου" δόθηκε από τότε που ο αείμνηστος Μητροπολίτης Κίτρους Παρθένιος Βαρδάκας έδωσε στον  παπά Θανάση Πινακά το οφίκιο του Οικονόμου.
Απόγονοι:
Α. Δημήτριος-Πουτιός, σ. Γραμματή Εμ. Δάμπλια.
          1. Σοφία, σύζυγος Θωμάς Δήμος-Νικολός
2. Νάσιος, σύζυγος Μαριγούλα Γαβρή
3. Μανόλης, σύζυγος Κατερίνα Λιόλια Καρακαφίρη
Β. Λεωνίδας, ιερέας στην άνω Σκοτίνα (1880-1947), σ. Μαρία Αναστάση Γκριμούρα.
          1. Τάσιος, σκοτώθηκε στον πόλεμο της Αλβανίας, σ. Καλούδα Λιόλια Αγγέλη.
          2. Διονύσης, σ. Πηνελόπη τ’ Πουτιού Τράντα.
          3. Γιώργος, σ. Ελένη Ευαγγέλου Γερομιχαλού.
          4. Αφροδίτη, σ. Θεοχάρης Αθ. Καρκαφίρης.
          5. Δημητράκης, σ. Πηνελόπη Λιόλια Γκάρα.
          6. Ελένη, σ. Μιχάλης Βλέτσης, ιερέας.
          7. Θανάσης, ιερέας στον Κολινδρό, σ. Ειρήνη Τσιούτσιου από Καταφυγιώτικα.
          8. Παναγιώτης, σ. Σοφία Απ. Γανωτή.
Γ. Γεώργιος, σ. Λένου Ντιμόπλινα, Ποτιού Πλεξίδα.
          1. Μήτσιος, σ. Πηνελόπη Συντριβάνη.
          2. Αμαλία, σ. Γιώργος Γεργολάς.
          3. Νάσιος, Κατίνα Γ. Γερομιχαλού-Τσιόμ’.
          4. Αθηνά, σ. Καλαμάρας Ιωάννης
          5. Λευτέρης, σ. Ευανθία από Καρυά Ελασσόνας.
          6. Νικόλαος, σ. Ουρανία Δ. Βλέτση-«Βαρνάβα»
Δ. Φώτω, σ. Βασίλειος Θεοχ. Συντριβάνης.
Ε. Καλλιόπα, σ. Θωμάς Μιχ. Κοκράνης.
ΣΤ. Ουρανία, σ. Απόστολος Μαρνέλας του Δημητρού.
Ζ. Αγλαϊώ, σ. Μήτσιος Ντουραλής-Ζιώγας του Γεωργίου (σκοτώθηκε Από νάρκα).
Η. Γραμματή (1902-1997), σ. Νικόλαος Ζιώγας.
Θ. Πατρούδα, σ. Αστέριος Χρυσικός του Κώτσιου.

ΕΙΚΟΝΕΣ


                              Παπά Λεωνίδας Οικονόμου  εφημέριος(1932-1947) 
                              στην Άνω Σκοτίνα και Μαρία πρεσβυτέρα 
                              το γένος Αναστασίου Γκριμούρα.                                                                


                                       Ελένη σύζυγος του Γιώργου Οικονόμου, 
                                                το γένος Ε. Γερομιχαλού 

                                                                           (1900--1998)
                                Οι γονείς της Ελένης: άνω, Βαγγέλης Γερομιχαλός,
                                κάτω, Όλγα Γερομιχαλού το γένος Ιω. Καλιαμπού



             Παρέα του Γιώργου σε ένα από τα καφενεία (Παραμύθα, Καραλή 
              ή Βασιλάκη Παπαγεωργίου) πλάι στον ιστορικό Πλάτανο. 
        Κατά τον σχολιασμό του Τάσου Οικονόμου (τον ευχαριστώ εγκάρδια)
        η φωτογραφία πρέπει να τραβήχτηκε γύρω στο 1952 και τα πρόσωπα που 
       διακρίνονται είναι: Δημητράκης Οικονόμου, άγνωστος, Σκρέτας, Διονύσης 
       Οικονόμου (όρθιος), Γιώργος Οικονόμου και Γαβρής Γεώργιος.