Εκκλησίες: διπλά εγκαίνια ναών

                    ΣΚΟΤΙΝΑ: άγιος Γεώργιος και άγιος Καλλίνικος

Υπενθυμίζεται ότι ο ναός του Αγίου Γεωργίου Σκοτίνας Πιερίας μέχρι το 1952 ήταν μια μικρή εκκλησούλα. Το 1952 κατεδαφίστηκε  και κτίστηκε νέος ναός που κράτησε μέχρι το 1999. Ο τωρινός καινούριος ναός θεμελιώθηκε στις 20 Φλεβάρη 1999 (θυρανοίξια 20 Απρίλη 2013). Ο υπόγειος ναός από τις 28 Ιουλίου 2013 (θυρανοίξια) φέρει το όνομα του Αγίου Καλλινίκου. Εφέτος (22 Απρίλη 2015) στον Εσπερινό του Αγίου Γεωργίου) έγιναν διπλά εγκαίνια, α) του ενοριακού ναού Αγίου Γεωργίου και β) του υπογείου ναού αγίου Καλλινίκου.Τα διπλά εγκαίνια τέλεσαν οι αρχιερείς Κίτρους κ. Γεώργιος και Ελασσώνος  κ. Χαρίτων. Στις ομιλίες τους οι δύο αρχιερείς υπογράμμισαν:

α) Σεβ. Μητροπολίτης Κίτρους, Κατερίνης και Πλαταμώνος: Τα εγκαίνια ενός νέου ναού δεν είναι ένα τυπικό γεγονός. Είναι ένα εκκλησιαστικό γεγονός που αφορά ολόκληρη την Εκκλησία. Μ’ αυτές τις προϋποθέσεις τελούμε σήμερα διπλά εγκαίνια. Του ενοριακού ναού

του ενδόξου Μεγαλομάρτυρος Γεωργίου του Τροπαιοφόρου και του αγίου ενδόξου Μάρτυρος Καλλινίκου, ο οποίος τιμάται στον υπόγειο χώρο του όλου αυτού συγκροτήματος. Εμείς σήμερα τελούμε τα εγκαίνια του αισθητικού ναού, του μεγαλοπρεπούς αγίου Γεωργίου, τον οποίο εσείς οι κάτοικοι της Σκοτίνας με ευλάβεια και πίστη ανεγείρατε. Τελώντας, όμως, σήμερα τα εγκαίνια του ναού αυτού, πρέπει να πούμε ότι πιο πολύ απ’ όλα σημασία έχει ο εγκαινιασμός των ψυχών μας, η ανακαίνιση του μυαλού μας, ο προσανατολισμός της ζωής μας προς το θέλημα του Θεού και του Ευαγγελίου. Εκείνο που χρειάζεται, περισσότερο από κάθε άλλη εποχή ο σύγχρονος άνθρωπος είναι η ανακαίνιση του έσω ανθρώπου, καθώς το σώμα μας αποτελεί τον έμψυχο ναό του Αγίου Πνεύματος. Τα εγκαίνια ενός ναού είναι ένα σπάνιο γεγονός και σπανιότερο γεγονός τα διπλά εγκαίνια. Δηλαδή τέλεση εγκαινίων σε διαφορετικά επίπεδα εντός του αυτού οικοδομήματος. 

β) Σεβ. Μητροπολίτης Ελασσώνος: Σεβασμιώτατε Μητροπολίτα Κίτρους, Κατερίνης και Πλαταμώνος κ. Γεώργιε. Θερμότατες ευχαριστίες για την τιμητική σας πρόσκληση να έρθω

σήμερα και να παρευρεθώ στα διπλά εγκαίνια του περικαλεστάτου αυτού ιερού ναού, που η αγάπη και ευλάβεια του κόσμου ανήγειρε και είναι πραγματικά για την ιερά Μητρόπολή σας ένα κόσμημα και ένα στολίδι. Χωρίς να θέλω  να σας κουράσω, θα ήθελα να αναφερθώ στο σύνδεσμο που έχει αυτή εδώ η περιοχή, η Σκοτίνα με την ιερά Μητρόπολη της Ελασσώνος. Αλλά κι αυτό, αυτή η σχέση δεικνύεται από τον υπόγειο ναό, το όνομα του οποίου αφιερώσατε στον άγιο Μάρτυρα Καλλίνικο. Καθώς όλοι σας γνωρίζετε, προ διακοσίων περίπου ετών η Σκοτίνα έδωσε στην Εκκλησία μια εκκλησιαστική προσωπικότητα. Κι αυτή η προσωπικότητα είναι ο Καλλίνικος ο μετέπειτα Πατριάρχης Αλεξανδρείας, ο οποίος ήταν αδελφός της ιεράς μονής της Παναγίας της Ολυμπιώτισσας της Ελασσώνος. Γέννημα, θρέμμα, λοιπόν, της Σκοτίνας, αδελφός της μονής της Ολυμπιώτισσας και εν συνεχεία η εκκλησιαστική του πορεία τον ανέδειξε σε Πατριάρχη Αλεξανδρείας.

---------- 

Σημείωση: Ο κόσμος ήταν πολύς. Το εκκλησίασμα, μετά την  ακολουθία του Εσπερινού, μοιράστηκε (άλλοι στον επάνω, άλλοι στον κάτω ναό) για να παρακολουθούν καλύτερα τις φάσεις των εγκαινίων. Στον Άγιο Γεώργιο τα εγκαίνια τελέστηκαν από τον Σεβασμιώτατο Γεώργιο, στον άγιο Καλλίνικο από τον Σεβασμιώτατο Χαρίτωνα.

ΦΑΣΕΙΣ ΕΓΚΑΙΝΙΩΝ

                                                      Καθαρισμός της Αγίας Τράπεζας

                                        Εγκαίνια του Αγίου Γεωργίου από τον σεβ. Γεώργιο

                              Τα μανουάλια κατά την ώρα της λιτάνευσης των ιερών Λειψάνω

ΔΕΞΙΩΣΗ-ΧΟΡΟΙ

                                                 Ελένη Χασιώτη-Γκάρα στο τραγούδι. 

                                 Στο πλάι ο δάσκαλος των χορών κ. Αθανάςιος Αναγνώστου

                              Στο βάθος ετοιμάζονται τα κεράσματα (σουβλάκια, αναψυκτικά κλπ)

                             

Το σεργιάνι από ξένους και ντόπιους καλά κρατεί

τραγούδι: 1. άνοιξαν τα δέντρα ούλα, 2. «ι Κουσταντίνους ι μικρός"

   

ΣΚΟΤΙΝΙΩΤΙΚΑ ΑΚΟΥΣΜΑΤΑ

"Στου Γιαλό" "Πνευματική Κίνηση Σκοτίνας"

                             

                                                       1. άνοιξαν τα δέντρα ούλα

             Τραγούδι κοινό που το ακούμε σε πολλές περιοχές της χώρας. Στη  Σκοτίνα είναι ένα από τα συνηθέστερα, έχει την πρωτιά. Γι’ αυτό σε κάθε εκδήλωση ο χορός ανοίγει με το «άνοιξαν τα δέντρα ούλα». Μόνο κατά τη μέρα της Πασχαλιάς έρχεται δεύτερο. Πρώτο, είναι τα «Πασχαλιόγιουρτα» (βλέπε ανάρτηση 18.4.14).

Άνοιξαν τα δέντρα ού ν’ ούλα

κι οι αμυγδαλιές,

κι οι αμυ κι οι αμυγδαλιές.

αλήθεια ν’ αγάπη μου σιαγαπώ.

Άνοιξι κι ‘γώ η μπαχτσέ ν’ ές μου

μόν’ παράμουρφα,

μόν’ παρά, μόν’ παράμουρφα

αλήθεια ν’ αγάπη μου σιαγαπώ.

Ανιβαίνου κατιβαί ν’ αίνου

μέσα στου μπαχτσέ,

μέσα στου, μέσα στου μπαχτσέ,

αλήθεια ν’ αγάπη μου σιαγαπώ.

Βρίσκω κόρη να κοιμά ν’ άτι,

μόν’ κι μοναχή,

μόν’ κι μο, μόν’ κι μοναχή,

αλήθεια ν’ αγάπη μου σιαγαπώ.

Έσκυψα να τη φιλή ν’ ήσου,

δε μι δέχτηκι, δε μι δε, δε μι δέχτηκι,

αλήθεια ν’ αγάπη μου σιαγαπώ.

                     Ρίχνου μάλαμα κι ασή, ν’ ήμι

                     χαμουγέλασι, χαμουγέ χαμουγέλασι

                     αλήθεια ν’ αγάπη μου σι’ αγαπώ.

               Πολλά πρόσωπα τραγουδούν με διάφορες παραλλαγές ή προσθέτουν  κι άλλους στίχους κάνοντας αυτοσχεδιασμούς. Αυτό παρατηρήσαμε στον αείμνηστο Δημητρό Θ. Παπαγεωργίου (συνέντευξη-κασέτα 1994)

 Ξανασκύβου δευτιρώ ν’ ώνου,

                                  χαμουγέλασι,

                                  χαμουγέ, χαμουγέλασι,

                                  αλήθεια ν’ αγάπη μου σιαγαπώ-.

                     -Πού’ σαν ξένη μ’ του χειμώ, ν’ ώνα

                     σαν αρρώστησα, σαν αρρώ

                     σαν αρρώστησα

αλήθεια ν’ αγάπη μου σι’ αγαπώ.

              

                    Κι του Μάη, του καλουκαί, ν’ αίρι

σαν θιρμάθηκα,

σαν θιρμά σαν θιρμάθηκα

αλήθεια ν’ αγάπη μου σι’ αγαπώ.

Σ’ έστειλα γυαλί κι χτέ, ν’ ένι,

                    να γυαλίζισι, να γυαλί  να γυαλίζισι,

                    αλήθεια ν’ αγάπη μου σι’ αγαπώ.

                    Σ’ έστειλα κι ένα ζουνά, ν’ άρι,

                    για τη μέση σου,

                    για τη μέ για τη μέση σου,

                    αλήθεια ν’ αγάπη μου σι’ αγαπώ.

                   ΄Οσα δούλιψα η καημέ, ν’ ένους,

                   ‘σένα τ’ άστειλα,

                   ‘σένα τά ‘ σένα τ’ άστειλα,

       αλήθεια ν’ αγάπη μου σι’ αγαπώ. 

                                          2. «ι Κουσταντίνους ι μικρός»

       Στιγμές ευθυμίας μας φέρνει στο νου «ι Κουσταντίνους ι μικρός». Το τραγουδάνε, συνήθως, κατά την μεταπασχαλινή περίοδο. Το συναντούμε σε διάφορες παραλλαγές, ανάλογα με την περιοχή. Περισσότερο το ακούμε στα νησιά του Αιγαίου, στη Θράκη και Μακεδονία. Μας θυμίζουν πολεμικά κατορθώματα (ακριτικά άσματα), χαρές του γάμου, αρραβωνιάσματα, πανηγυρικές εκδηλώσεις. Στη Γκιουμουλτζίνα* της Θράκης, λογουχάρη, ακούμε το τραγούδι με τίτλο «ι Κουσταντής»:

                                   “Ι Κουσταντής ι λιό μικρός**, του άξιου παλληκάρι,

                                    τουν πρώτου χρόνου στου σπαθί, του δεύτιρου δουξάρι,

                                    τουν τρίτουνι καυκήστηκε «κανένα δε φοβούμι,

                                    μηδέ τούρκου, μηδέ ρουμνιό, ούδι τουν βασιλέα..." (Ν. Γ. Πολίτης).

          Στη Σκοτίνα Πιερίας «ι Κουσταντίνους ι μικρός» φαίνεται να έχει κάποια ομοιότητα με τον «Κουσταντή» της Θράκης. Στο χρώμα και ύφος της μουσικής συγγενεύει πολύ με εκείνο των νησιών του Αιγαίου. Αυτό δείχνει, πως στα παλιότερα χρόνια η Σκοτίνα είχε μεγάλη επικοινωνία με τους νησιώτες. Αυτοί φέρνανε εμπορεύματα και άραζαν τα καράβια στην παραλία του χωριού. Έτσι, εξηγείται το γεγονός, ότι στα πανηγύρια του τόπου σπάνια βλέπουμε τσάμικο ή ηπειρώτικο χορό.

          Σημειώνω τους στίχους του τραγουδιού, όπως το λεν στη Σκοτίνα:;

                             Ι Κου ,μωρέ,  ν’ ι Κουσταντίνους ι μικρός (2)

                             ι μικρουχαϊδημένους (2).

                             Μικρόν, μωρέ, μικρόν τουν έχ’ η μάνα του

                             μικρόν κι η αδιρφή του.

                             Μικρόν τουν αρραβώνιασαν

                             μικρή βασιλοϊπούλα.

                             Κι ακάλιασαν τα 99 χουριά

                             τα δέκα βιλιέτια,

                             μα του “Χριστός Ανέστη-”

                             τα δέκα βιλιέτια.

                             Μα του “Χριστός Ανέστη”,

                             ακάλιασαν κι τουν Τούρναβο

                             κι τη μισή τη Λάρσα.

                             “Μα το “Χριστός Ανέστη”

                             ακάλιασαν και τα Φέρσιλα

                             κι βγήκι αντρουπιασμένους,

                            Μα το “Χριστός Ανέστη”.

----------

* Γκιουμουλτζίνα: έδρα τουρκ. διοίκησης ώς το 1912 (Κομοτηνή).

** λιό μικρός: έτσι λέγεται στα ακριτικά άσματα ο Μικροκωσταντίνος.

λακκώματα: Τρανός Λάκκος

    Από τα νδ της Άνω Σκοτίνας (δάσος Σκοτίνας-Παντελεήμονα) ξεκινάνε λακκούλια, «μαζέματα», τα οποία σχηματίζουν τον  Τρανό Λάκκο. Ο Λάκκος τραβάει προς τα κάτω ώσπου συναντάει τη Σμίξη (εξ ου και η ονομασία). Από το αναβρικό «Κουτσούρα» (στο μονοπάτι προς Πρίπορα)  ο Λάκκος αποτελεί σύνορο Παντελεήμονα-Σκοτίνας. Ο Τρανός Λάκος λέγεται και Λάκος Ιμπραήμ. Πιθανόν εκεί να σκοτώθηκε κάποιος Τούρκος με το όνομα αυτό.

            Ο μακαρίτης Γιάννης Στύλος-Τσιακμάκης (καλοκαίρι 2003) θυμίζει: «Βγαίνουμι ψηλά στ' Αντουνόπλ', στου λάκκου του Ντρανό. Τραβά παραπάν στου πιριβόλ' τ' Χασιώτ'. Απ' του λάκκου  του Ντρανό αριστιρά Παντλιμουνίτκα κι διξιά δικά μας. Μιτά ζ ντ Μπάρα ντ Γκαλιαμπού. Ο λάκκος πάει στ' Πρότσ' κι συνιχίζ' μέχρι τ' Κατή» [Ανοιγόμαστε προς την ανηφόρα, στο κτήμα του Αντωνόπουλου και συνέχεια προς τον Τρανό Λάκκο. Στη συνέχεια προχωράμε και συναντάμε το περιβόλι (κασταναριό) του Χασιώτη. Στα αριστερά είναι κτήματα Παντελεημονίτικα, στα δεξιά δικά μας. Πιο πάνω δεξιά βρίσκεται η μπάρα του Καλιαμπού. Ο λάκκος τραβάει προς την Πρότση και συνεχίζει μέχρι τη λίμνη του Κατή]. Επιπλέον ο Θωμάς Ε. Μάνος (11.2.15) τονίζει: «Πιο πάνω (ο Λάκκος) πααίν’ στ’ αναβρικό τς Κατσούρας, ψηλά ‘π’ του δρόμου όπους πάμι κα του Παντιλέμινου, βγαίν’ πάλι κα τ’ Σαλτάν’, στα Χασιωτάτκα δεξιά». 

Βασικά τοπωνύμια που προσεγγίζουν τον Τρανό Λάκκο και έρχονται στη μνήμη μου είναι:  

1. Πρίπουρας, οροπέδιο με πολλά κασταναριά (λάκκα ή μπάρα Καλιαμπού) ανάμεσα στη Γκλιζμούρα* και Τρανό Λάκκο. Απ' εκεί περνάει ο αγροτικός δρόμος που ξεκινάει από τον άγιο Παντελεήμονα και τραβάει προς Άνω Σκοτίνα.

          Πρίπουρας, η φωτογραφία είναι παρμένη από τον " Πλάτανο" της Άνω Σκοτίνας

2. Πρότση (η), σύνορο (λάκκος) περιοχών Άνω Σκοτίνας και Αγ. Παντελεήμονα. Τοπίο άγριο με καθαρά νερά. Έλατα και οξιές σκοτεινιάζουν τον τόπο.

        ----------  

* Γκλιζμούρα (η), στην απέναντι ράχη της Άνω Σκοτίνας, "παναθέ 'π' τζ Ζγκούρα". 'Ισως από το γκριμούρα, γκρέμουρας (κρημνός). Εκεί ο γκρεμός είναι πολύ απότομος, καταλήγει στην πηγή Ζγκούρα. Θυμάμαι το περιστατικό που μου συνέβη το καλοκαίρι του 1946. Στον «Παλιόμπλο» (κοντά στη Ζγούρα) στάλιζα τα γίδια. Τα γίδια παίζανε, πέφτανε στη μπάρα και κολυμπούσαν. Για να δροσιστώ κι εγώ ρίχνω στη «μπουλντούκα» ένα κούτσουρο. [Μπουλντούκα (η), γούρνα όπου χύνεται το νερό με ορμή, μεγάλη μπάρα. Αλλού βόθανος=λάκκος, όρυγμα, ρέμα, ποτάμι (Θεσσαλία), μπουντουράγια (Κολινδρός), "μπουλντιούκα" (Μηλιά Πιερίας). Πάω κι εγώ να καβαλήσω το κούτσουρο. Αυτό αναποδογυρίζει κι εγώ κρεμασμένος στα βαθιά νερά. Κόντεψε να πνιγώ. Ευτυχώς αγκαλιάζω το κούτσουρο και βγαίνω σώος στην απέναντι όχθη. Τα γίδια παίρνουν το μονοπάτι που βγάζει στον Πρίπορα. Ακολουθώ τα γίδια, βγαίνω στο ξέφωτο, στη μπάρα-λάκκα Καλιαμπού. Εκεί εμφανίζεται στρατός (εθνικός ή δημοκρατικός δεν ξέρω). Πήγαινε από Παντελεήμονα προς Άνω Σκοτίνα κι από κει στην Καλλιπεύκη. Δεν με πείραξαν. Μάλλον με λυπήθηκαν γιατί με είδαν «πιστίλ» μούσκεμα. Μερικοί στρατιώτες γέλαγαν γιατί τους παραξένεψε το παντελόνι μου. Χάζευαν γιατί τα μπαλώματα ήταν περισσότερα από το κύριο παντελόνι.

        ----------

Σημείωση: Στην Πρότση συναντιόμασταν οι τσοπάνηδες των δυο χωριών (Παντελεήμονας και Σκοτίνα). Το μεσημέρι, που τα γίδια στάλιζαν, εμείς το ρίχναμε στην πάλη (αντίπαλα μέρη τα δυο χωριά). Συγκεκριμένα θυμάμαι οι δυο από τη Σκοτίνα (Καλιαμπός και Πινακάς) παλεύαμε με δυο τσομπανόπουλα του Παντελεήμονα. Ο Χρήστος Θ. Σακελλάρης μου εκμυστηρεύτηκε (14.2.15): «Ικεί στ’ Πρότσ’ ήταν 7-8 Παντλιμοτάκια μι μανάρια (κατσίκια). Ήταν ένα μεγάλο κρεβάτι (ξυλοκρέβατο). Το έφκιασαν οι μεγάλοι τσομπαναραίοι Παντλεμονίτες. Μαζεύονταν εκεί και ξάπλωναν. Ήταν δυο δέντρα στα οποία στήριζαν τα μεγάλα ξύλα της κρεβατίνας». Από τη μέρα που έγινε το μακάβριο φονικό (Γενάρης 1944) στη σκοτεινή ρεματιά της Πρότσης, πάψαμε να πλησιάζουμε το τοπίο. Μικρά παιδιά ήμασταν και τρέμαμε ακόμα και στο άκοσμα της λέξης «Πρότση». Λέγανε ότι μέσα στη ρεματιά βογκούσε το αίμα των νεκρών.

----------

Επεξηγήσεις στο σχήμα

1. Δημόσιος ασφαλτοστρωμένος δρόμος (Παντελεήμονας-Καλλιπεύκη). . Εξυπηρετεί τη συγκοινωνία Θεσσαλία-Μακεδονία όταν κλείνουν τα Τέμπη.

2. Αγροτικός δρόμος (Παντελεήμονας-Άνω Σκοτίνα).

3. Σαλτάν, τοπωνύμιο απέναντι από την Πρότση στο Παντελεημονίτικο.

4. Κατσούρα, αναβρικό στο σημείο που ο δρόμος 2 ενώνεται με τον Τρανό Λάκκο, λίγο παρακάτω από την Πρότση.

5. Πρίπορας (λάκκα-γούρνα Καλιαμπού).

6. Κουρκουφωλιά, ο βράχος απέναντι (ανατολικά) από τη Σμίξη.

Εμφύλιος: Αθανάσιος Κουμουρτζής

             Ο Βαγγέλης Κουμουρτζής του Αθανασίου (1933-2008, βλέπε φωτογραφία)  εξιστορεί το άτυχο τέλος της ζωής του πατέρα του στα χρόνια του Εμφυλίου. Ο δύστυχος πατέρας εκτελέστηκε από τους αντάρτες το 1947 στις νότιες πλαγιές του Ολύμπου. Η συνέντευξη με τον Βαγγέλη έγινε το καλοκαίρι του 2005:

       Ήταν άνοιξ' του '47. Μι τουν Απουστόλ' βουσκούσις τα γίδια στα Καμίνια. Ικειν’ τη μέρα πήραν οι αντάρτις του μπατέρα μ’. Ιγώ είχα τα ζγούργια, αυτού κάτ' στ' Μανόλ' τ' Κουμουρτζή απ’ του ‘χι μουργιές. Απού ‘κεί πήδησι ι μπαμπάζ μ' κάτου, απ' τ' μουργιά βγήκι όξου, δε ντουν ξαναείδα. Είχαν πάρ' του μουλάρ'. Πάει ι Μήτσιους ι Χασιώτς, λέ': «Κυρά Νάσινα, πού 'νι, θέλν του μουλάρ' όξου» (δηλαδή στην πλατεία). «Μ' τώρα κατέφκι, καλό μ', λέ' η μάνα μ', μι του μουλάρ'».

      Ι μπαμπάζ μ' ήρθι ικεί στα ζγούρια κι μι λέ': «Κατέφκι ι Μήτσιους μι του μπλάρ'»; «Κατέφκι, μπαμπά, αλλά ήρθι ι Μήτσιους ι Χασιώτς κι... μπαρμπα Γιάντζ ι Παπαζιώγας…» Τουν φουνάζ' ι πατέρας: [Ήταν άνοιξη του 1947. Εγώ ήμουνα απασχολημένος με τα ζυγούρια. Τα βοσκούσα εκεί κάτω, στο κτήμα του Μανόλη Κουμουρτζή, που ήταν γεμάτο από μουριές. Θυμάμαι, πώς από εκεί, από μια μουριά πήδησε κάτω ο πατέρας μου, εξαφανίστηκε έξω στο βουνό και, έκτοτε, δεν τον ξαναείδα. Ναι. Μόλις επέστρεψε το ζώο, εμφανίζεται ο Μήτσος ο Χασιώτης και λέει: «Κυρά Νάσινα, πού είναι ο Θανάσης; Ζητάνε να πάτε το μουλάρι έξω στα καφενεία, στο Κουτσέκι.  «Μα, παιδί μου, ο άντρας μου μόλις έφυγε με το μουλάρι».

     Ο πατέρας μου ήρθε εκεί στα ζυγούρια  και μου λέει: «Κατέβηκε ο Μήτσος με το μουλάρι»; «Κατέβηκε, πατέρα, αλλά παρουσιάστηκε ο Μήτσος ο Χασιώτης ...κι ο μπάρμπα Γιάννης Παπαζιώγας. Τον φωνάζει ο πατέρας]:

      -Ω Γιάν'!

      -Όι.

-Σι ζήτσαν ισένα του μπλάρ';

-Όχ'.

       Ήρθι ι Μήτσιους απού πάν' μι τα πρόβατα, πάει τουν βρήκι διμένουν. Τουν έδισαν στ' Κουκουλιάρα του καφινείου. Βγήκι ι μπαμπάζ μ' στου καφινείου χουρίς να ξέρ' τι συμβαίν'. Για του ζώου βγήκι, Αυτοί μάζιβαν τα ζώα όξου στου Κουτσέκ'. Ικεί ήταν πουλλοί, ι Απουστόλς ι Κουκράντζ, ι Κουλιός. Αφνούς δε τς έδισαν όμους. Ι Απουστόλς ι Ντάμπλιας, ι Νάσιους ι Τσιούρβας. Στουν (στήνουν) του πουλυβόλου ζ μπόρτα, έβγαλαν του φόρτουμα 'π' του Νικόλα, τ' Κουλιού τ' άλουγου κι τς έδισαν τα χέργια πίσου. Το ‘βαλαν δρόμουν, κα τουν άγιου Νικόλα. Μ' ένα φόρτουμα.

[Έρχεται ο Μήτσος από πάνω με τα πρόβατα και τον βρίσκει δεμένο. Τον δέσανε στο καφενείο του Κουκουλιάρα. Εντωμεταξύ ο πατέρας μου βγήκε έξω στο καφενείο χωρίς να ξέρει τι συμβαίνει. Βγήκε για να προστατέψει το ζώο. Σκοπός των ανταρτών ήταν να συγκεντρώσουν τα ζώα στην πλατεία. Εκεί είδε πολλούς μαζεμένους. Ήταν ο Αποστόλης ο Κοκράνης, ο Νικόλας ο Δάμπλιας-Κολιός. Μερικούς από αυτούς δεν τους έδεσαν. Όπως τον Αποστόλη Δάμπλια, το Νάσιο Καρκαφίρη-Τσιούρβα. Στήνουν το πολυβόλο μπροστά στην πόρτα του καφενείου. Βγάζουν το μεγάλο χοντρό σκοινί από το άλογο του Νικόλα Δάμπλια και τους δένουν τα χέρια πίσω. Ύστερα αποφασίσανε να προχωρήσουν προς το δρόμο που φέρνει στον άγιο Νικόλαο. Με ένα φόρτωμα -σκοινί- τους δέσανε].

      -Πόσοι ήταν δεμένοι εδώ στο Κοτσέκι (πλατεία);

     -Τέσσιρα άτουμα: ι πατέραζ μ', ι Νικουλής ι Γιργουλάς, ι Απουστόλς ι Κουκράντζ κι ι Νικόλας ι Ντάμπλιας. Απ' τουν άγιου Νικόλα, 'π' του νικρουταφείου, στ' Αλώνια, στα Σιντούκια απάν κι βγήκαν ζ Ντουργιανή. Ζ Ντουργιανή ανήλια, ικεί τς έκουψαν. Απ' τ' αναβρικό τ' Αλέξ' πιο 'πάν'. Ε, ικεί σ' ένα μπαϊράκ' αφού τς σκότουσαν, τς έκαμαν, τς έρξαν απ' του βριάχου κάτ'. Ε, τς έρξαν ζουντανοί, αρά Γιάν', όπους σταύρουσαν του Χριστό. Τέτοιου θάνατου είδαν. Πρώτα τς τυράγνισαν. Μι τα μαχαίρια τα τέτχια.  Ήταν κι μια γυναίκα απ' τ' Λιφτουκαρυά. Ντ Γιάν' του Γκουνό. Τ' άλλα τ' αδέρφια βγήκαν όξου, ι Σταύρους ι καπιτάνιους κ.τ.λ., πήραν κι αυτόν, αλλά τουν απόλκαν. Τ' νύφ' ν' έκουψαν. Τ' νύφ' απ' τουν αδιρφό τ'.

[Τέσσερα άτομα. ο πατέρας μου, ο Νικολής ο Γεργολάς, ο Αποστόλης Κοκράνης και ο Νικόλας ο Δάμπλιας. Αφήνουν τον άγιο Νικόλαο, το νεκροταφείο, προχωράνε προς τα Αλώνια, ανηφορίζουν τα Σεντούκια και βγαίνουν στη Δουργιανή. Καταλήγουν στην ανήλια πλευρά της Δουργιανής. Εκεί τους εκτέλεσαν. Συγκεκριμένα πιο πάνω από την πηγή νερού του Αλέξη. Ε, εκεί πάνω σε ένα ξέφωτο, αφού τους εκτέλεσαν, πώς τους τυράννησαν, του πετάξανε κάτω στους βράχους. Μωρέ Γιάννη, τους πετάξανε ζωντανούς. Πάθανε αυτά που υπέφερε ο Χριστός. Τέτοιο θάνατο γνώρισαν. Αρχικά τους τυράννησαν. Με μαχαίρια και τα τοιαύτα. Στο μαρτύριο ήταν και μια γυναίκα από τη Λεπτοκαρυά. Κόρη του Γιάννη του Εγγονού. Τα άλλα της τα αδέρφια βγήκανε έξω στο βουνό, ο Σταύρος ο καπετάνιος. Αλλά αυτούς τους απελευθέρωσαν. Και τον Σταύρο τον απέλυσαν, ενώ τη νύφη την εκτέλεσαν. Δηλαδή τη γυναίκα του αδερφού του]. 

      -Για ποιο λόγο σκότωσαν τον πατέρα σου;

  -Τάχα συνιργάζουνταν στου Λιτόχουρου μι ν' αστυνουμία. Ήταν χουρουφύλακας ι μπαμπάζ μ', είχι απουλυθεί ιτότι. Έκαμι καναδυό χρόνια χουρουφύλακας. Υπηρέτσι Ιδώ ζ Μπλαταμώνα.  Ήταν διμοιρίτς, ινουματάρχης. Δεν ήταν απλός χουρουφύλακας. Μιτά απού πιντέξ μέρις ήρθι η ταξιαρχία του Ρίμινι. Πήγαν πιντέξ χουρουφύλακις κι τς πήραν απ' αυτού πάν'. Κάνα μήνα, δυο έκατσι η ταξιαρχία του Ρίμινι. Ι Γιάντζ αυτός ι πασιάς  ι Τσινιάνης ήταν χουρουφύλακας ακόμα. Τς πήραν απού 'κεί, μύρζαν ακόμα. Είχαν μσουλιώσ'. Είχαν ένα μήνα αυτού, πιταγμέν' κάτ'. Η μάνα μ' πήγι, ι αδιρφόζ μ' ι Μήτσιους ι μιγάλους πάει. Απ' τζ Γιργουλαί ήταν οι χουρουφυλάκ', ι Μανόλς κι ι Γιώρς. Ήταν τρια πτώματα, ι μπαμάζ μ', ι Νικουλής ι Γιργουλάς, κι μια γναίκα. Αλλά ήταν κι ένα πιδί ντ Μπατάλα, είκουσ' χρουνών πιδί, απ' τ' Λιφτουκαρυά, τς είχαν ούλ' μαζί. Τα πτώματα τα φέραμι ιδώ. Τς θάψαμι κιόλα. Ήταν μσάλιουτ', τς θάψαμι στου νικρουταφείου. [Είχαν υπόνοιες ότι αυτός συνεργάζονταν με την αστυνομία Λιτοχώρυ. Ο πατέρας μου υπηρετούσε στη χωροφυλακή και μόλις είχε απολυθεί. Υπηρέτησε στη χωροφυλακή γύρω στα δυο χρόνια. υπηρέτησε εδώ στον Πλαταμώνα. Ήταν διμοιρίτης. Είχε το βαθμό του ενωμοτάρχη ο πατέρας μου. Δεν ήταν απλός χωροφύλακας. Ύστερα από πεντέξι μέρες κατέφτασε στο χωριό η ταξιαρχία του Ρίμινι. Οπότε αποφάσισαν να πάνε στον τόπο της εκτέλεσης μερικοί χωροφύλακες και φέρανε τα πτώματα. Η ταξιαρχία του Ρίμινι κάθισε εδώ ένα με δυο μήνες. Ο Γιάννης Τσινιάνης, που τον λέμε πασιά,  υπηρετούσε ακόμα στη χωροφυλακή. Πήραν τα πτώματα από εκεί πάνω. Ακόμα είχαν μια μυρωδιά. Είχαν μισολιώσει. Ένα μήνα ήταν πεταμένα τα πτώματα κάτω στους βράχους. Πήγε η μάνα μου και ο μεγαλύτερος αδερφός μας Μήτσος. Από τους Γεργολαίους ήταν ο Μανόλης και Γιώργος, χωροφύλακες και οι δυο. Ήταν τρία πτώματα, ο πατέρας μου, ο Νικολής Γεργολάς και η γυναίκα από τη Λεπτοκαρυά. Αλλά ήταν κι ένα παιδί του Μπατάλα, από τη Λεπτοκαρυά. Παιδί είκοσι χρονών. Τους είχαν όλους μαζί συγκεντρωμένους. Τα πτώματα τα μεταφέραμε εδώ στο χωριό. Εδώ τους θάψαμε. Είχαν μισολιώσει. Τους θάψαμε στο νεκτοταφείο].

      -Τελικά, ποιος σκότωσε τον πατέρα σου;

      -Πρόδουσαν απού 'δώ. Βρήκα του Γαλάν αυτόν τουν Απουστόλ' ικεί στα Κουλουρίζια, ιγώ πάηνα ψλά, έκουβα ξύλα κι αυτός είχι πιριβόλ' ικεί. Κι καθόμασταν, μ' έδουσι κι τσιγάρου, να πιούμι. Ήταν τότι προεκλογικά κι μι λέ': "Βαγγέλ' τώρα θα μας ψηφίεις". Τουν λέου : "Πού θα ψηφίσου, αρά Απουστόλ', ισάς θα ψηφίσου; Του μπαμπά μ' τουν έγδαρέτι ζουντανό". «Δε ντουν έκουψαν οι αντάρτις του μπαμπά σ'. Τουν έκουψαν απ’ του χουργιό σ’». [Έπεσε προδοσία από εδώ. Συνάντησα εγώ τον Γαλάνη τον Αποστόλη, το γνωστό Παντελεημονίτη. Τον συνάντησα στα Κολορίζια. Πήγαινα εγώ εκεί πάνω για να κόψω καυσόξυλα και αυτός είχε εκεί κοντά το περιβόλι. Καθόμασταν εκεί, αυτός προσφέρθηκε να μου δώσει τσιγάρο. Τύχαμε σε περίοδο προεκλογικού αγώνα. Μου λέει: "Βαγγέλη, φαντάζομαι να μας ψηφίσεις". Εγώ του απαντώ: " Μωρέ Αποστόλη, πού να ψηφίσω; Να ψηφίσω εσάς; Το  πατέρα μου τον γδάρατε ζωντανό".  «Τον πατέρα σου  δεν τον εκτέλεσαν οι αντάρτες, μου λέει. Τον φάγανε οι χωριανοί σου».

      -Τι ηλικία είχε τότε ο πατέρας σου; 
      -Να είχι 47,48 χρόνια...

--------

Επεξήγηση τοπωνυμίων:

Αλώνια (τα), τοπων. στην Κάτω Σκοτίνα προς τη Λεπτοκαρυά, πλάι στα Λείβηθρα.  Παλιότερα εκεί υπήρχαν πέτρινα αλώνια κι ο κόσμος αλώνιζε τα στάρια "μι τζ δουκάνις, μι βόδια, μι γιλάδγια. . . " (Διονύσης Στύλος-Τσιακμάκης). Με την περιοχή αυτή συνδέεται το Σκοτινιώτικο τραγούδι: «Κάτου στα πέντι αλώνια, Γιάννη μ', παίζ’ ι βασιλιάς…».

Δουργιανή (η), τοπων. όρος προς β. της Άνω Σκοτίνας. "Παρατηρούμεν εις το αυτό μέρος (νότια του Ολύμπου) διανοιγομένας τέσσαρας στενάς φάραγγας εισχωρούσας βαθέως εις τα πλευρά του όρους. Δι αυτών εκχέονται τέσσαρες χείμαρροι, οίτινες ενούμενοι αποτελούσι την Ζιλιάναν. Αι δύο πρώται εξ αυτών κατέρχονται εκ του όρους προς β. του χωρίου Σκοτίνα, κεχωρισμέναι των άλλων υπό μεγάλου βράχου κατά κορυφήν τετμημένου, όστις ορθούται μεταξύ αυτών ως μεσότοιχον και καλείται Καραβίδα ή Δουργιανή. Η τρίτη είναι το στενόν της μονής των Κανάλων, δι ού κατέρχονται τα ύδατα της πεδιάδος της Καρυάς, η δε τέταρτη κατεβαίνει έκ τινος άλλου μικρού οροπεδίου, το οποίον καλείται Μπεκλέση» (Δημήτριος Δάμπλιας).

Καμίνια: ανοιχτός χώρος για στάλισμα. Κι εγώ τη μέρα της εκτέλεσης του Αθανασίου Κουμουρτζή στάλιζα τα γίδια στα Καμίνια παρέα με τον αδερφό του Βαγγέλη Αποστόλη.

Σεντούκια (τα), τοπων. βδ. της Κάτω Σκοτίνας, παραπάνω απ' τ' Αλώνια, κοντά στη Ζλιάνα. Έχουμε άνω και κάτω Σεντούκια, από τις δυο βαθιές μπάρες που σχηματίζουν δύο, αντίστοιχα, καταρράκτες. Αυτές οι μπάρες μοιάζουν με  σεντούκια.

Συγκενολόι Κουμουρτζή (μερικώς)

Α. Μήτρος, σύζυγος Καλλιόπα ντ Μπιμπέ             

1. Αθανάσιος, σ. Πηνελόπη Απ. Κοκράνη

α. Ελένη, σ. 1. Δ. Κουκουσάς, 2. Αθ. Γεργολάς                

β. Δημήτριος, σ. Μαριγούλα  Εμ. Μερίκου   

γ. Απόστολος, σ. Στάμω Κ. Βλέτση 

δ. Ευάγγελος, σ. Πηνελόπη Αντ. Χριστινόπουλου

ε. Κων/νος, σ. Καλούδα Ιω. Γερομιχαλού.      

στ. Γρηγόρης, σ. Θεοδώρα Λ. Συντριβάνη     

              ζ. Φωτεινή, σ. Λεωνίδας Τσιαπάρης    

              η. Δήμητρα, πέθανε μικρή                                                  

               2. Καλλιόπα                                        

               3. Τσιβώ

Β. Μανόλης, σ. Γραμματή                 

               1. Γιάννης, σ. Ασπασία Ν. Καρκαφίρη

              α. Μανόλης, σ. Ολυμπία Καρκαφίρη  -Τσιούρβα

              β. Γραμματή, σ. Νικόλαος Αθ. Μαρνέλας 

              γ. Τασούλα, σ από ξένα      

              δ. Ολυμπία, σ. Βασ. Γερομιχαλός 

              ε. Μαρία, σ. από ξένα

               2. Καλλιόπα, σ. Αθ. Κουκουσάς                                       

               3. Τασιούλου, σ. Ιω. Μπιλιάγκας

Γ. Κων/νος, σ. από Λιτόχωρο                      

Δ. Καλούδα. σ. Γεώργιος Βλέτσης  

Ε. Κατερίνα, σ. Ιω. Στύλος

ΕΙΚΟΝΕΣ

Το σπίτι του Κουκουλιάρα στο Κοτσέκι (πλατεία Κάτω Σκοτίνας). Στο ισόγειο (παλιότερα) υπήρχε καφενείο. Εκεί ανακρίνονταν όσοι προορίζονταν για το δρόμο της εκτέλεσης (Εμφύλιος). 

Ο Μπάμπης (Χαράλαμπος) Μητός μου δίνει συνέντευξη που αναφέρεται στον αντάρτη του 1947. Αυτός έδεσε τους ανθρώπους (καφενείο Κουκουλιάρα) που προορίζονταν για εκτέλεση. 

                                    Η Όλγα, σύζυγος του Μπάμπη και .
                                εγγονή του θύματος Νάσιου Κουμουρτζή

έθιμα: αποκριά στη Σκοτίνα

                                                 Η φωτιά στην κορφή της Τσιαγκάλας

Η Τσιαγκάλα

Το αποκριάτικο γιορτάσι στη Σκοτίνα Πιερίας κορυφώνεται με το στήσιμο της Τσιαγκάλας * στο κεντρικότερο σημείο του χωριού, «στουν Αγιώρ» και προαύλιο του σχολείου. Αυτό γίνεται το βράδυ της Τυρινής. Τη βραδιά αυτή όλος ο χώρος  πλημμυρίζει από κόσμο. Οι χωριανοί από όλες τις γειτονιές σπεύδουν με  ενθουσιασμό να πανηγυρίσουν το γεγονός. Από τα ανατολικά ανηφορίζουν οι κάτοικοι της Παραλίας. Από τα δυτικά κατηφορίζουν οι κάτοικοι της «Βασίλας». Από τα βορινά έρχονται όσοι κατοικούν στα «Πλατάνια» και από τα νότια όσοι μένουν στα «Γαβριά».

Για το στήσιμο της Τσιαγκάλας η νεολαία φροντίζει τα της προετοιμασίας. Από το δάσος κόβουν ένα μεγάλο ευθυτενή κορμό πεύκου. Μαζί με τον κορμό κουβαλάνε και κέδρινα κλαδιά. Αυτό γίνεται, συνήθως, την παραμονή της αποκριάς. Τότε κρεμάνε τα κλαδιά, στολίζοντας κατάλληλα την Τσιαγκάλα. Το γλέντι αναλαμβάνουν οι Σύλλογοι της Σκοτίνας (Πνευματική Κίνηση, Σύνδεσμος Εθελοντών, Σύλλογος Γονέων). Αυτοί μεριμνούν για τη διαδικασία της εκδήλωσης. Πρώτο μέλημα είναι η προετοιμασία της ορχήστρας. Στο τραγούδι έχουμε λαϊκή συμμετοχή από καλλίφωνα στόματα του χωριού (όταν τα τραγούδια είναι τοπικά). Εντυπωσιακή είναι η παρουσία των τοπικών χορευτικών τμημάτων με τη  συνδρομή του πολιτιστικού συλλόγου. Εξυπακούεται ότι τα εδέσματα είναι ποικίλα, πλούσια και εύγευστα.

Το αποκορύφωμα ξεκινάει την ώρα που δίνεται φόκος στην κορφή της Τσιαγκάλας. Αυτή αρχίζει να καίγεται. Η φωτιά γίνεται «μπαρμπατζιάνα».** Τα κλαρίνα επιλέγουν το χαβά κι ο χορός ζωηρεύει για καλά. Παλιότερα (στην Άνω Σκοτίνα) ο κόσμος «εξεθείαζε»  τους πρωτεργάτες της Τσιαγκάλας με το ντόπιο τραγούδι:

                        Τσιαγκάλα μ' ποιός, τσιαγκάλα μ' ποιός σι στόλισι

                        κι είσι στουλισμένη τσιαγκάλα μου καημένη.

                        Πρώτους εινί πρώτους εινί ι Γιώρς τ' Χασιώτ'

                        κι δεύτιρους ι Τράντας κι δεύτιρους ι Τράντας.***

                        Η μάνα μου μι στόλισι κι ι δόλιους ι αδιρφός μου.

                        Πέθανι ι Κριάτους πέθανι, ψυχουραγάει ι Τύρους
                        Ταράζ' ι Πράσους την ουρά κι ι κρόμδαρους τα γένεια.

                        Τσουκνίδα που 'ζι συ (πού είσαι συ)

                        να πάρου τη γκουρφή σου

                        να σι κουρφουλουγήσου. . .

Στο ερώτημα «ποιο το βαθύτερο νόημα της Τσιαγκάλας», η απάντηση δίνεται από το όλο τελετουργικό, του οποίου εξωτερικά στοιχεία είναι: φωτιά, χοροί, χαρές, τραγούδι, ξεφάντωμα. Η εσωτερική, όμως, επιθυμία του λαού κρύβεται στην αναζήτηση της «κάθαρσης», τον εξαγνισμό του εσωτερικού κόσμου, της ψυχής. Το άναμμα της φωτιάς καίει τα πάθη, αμαρτίες, κακίες. Συνεκδοχικά, λοιπόν, μετά την αποκριά, είναι χρειαζούμενη η «Καθαρή Δευτέρα» που ξημερώνει.

----------

* ο όρος «τσιαγκάλα» συναντιέται παντού. Στην Ήπειρο αναφέρεται ως τζαμάλα, νυχτερινή αποκριάτικη πυρά που ανάβεται από τα παιδιά στις πλατείες κατά τις Κυριακές της Κρεατινής ή Τυρινής Αποκριάς, «ξύλα για τς Απουκριές, να χουρέψουν κι οι γριές». Τα παιδιά τραγουδούσαν: «'Αηστε παιδιά για ξύλα, στουν καλόν τον λόγγον, κι οι κοπέλες για μανούσια, κι οι νιες για ιτιές, κι οι γριές για βατσνές». Άλλα ονόματα της τσιαγκάλας: αλαγούζα, γκριτζάλα (υψηλή εκ ξύλων πυρά ην ανάπτουσι περί λύχνων αφάς των απόκρεω), μπιμπίνα, πράντζα, κλαδαριά κλπ. Στον Πόντο έχουμε τη λέξη τσιαγκάλια=μεγάλα ξύλα σηκωμένα προς τα πάνω (Ιω. Τσαγκαλίδης, Κατερίνη), τσιαγκάλις=αρμάθες των καλαμπουκιών, «γέμσαν τα κατώια τσιαγκάλις μι καλαμπόκια».

** μπαρμπατζιάνα (η), φωτιά με μεγάλη φλόγα, τουρκ. μπαρμπατζιάν= παλικαράς. Στον Κολινδρό μπουμπούνα=φωτιά, φλόγα, μτφ. το κοκκινωπό πρόσωπο, στη Ρούμελη τζιαραμπίνα=μεγάλη φωτιά.

*** πρόκειται μάλλον για τον Γιώργο Τράντα του Ιωάννου (τζ Γιαννούλινας», θύμα του πολέμου στην Αλβανία.

----------

Σημείωση: Πρέπει έπαινος  στους συλλόγους Σκοτίνας για το ωφέλιμο έργο που επιτελούν. Καταγράφουμε τα πρόσωπα που τους απαρτίζουν:

1. Πνευματική Κίνηση: πρόεδρος Όλγα Στύλου, αντιπρόεδρος Ελένη Πινακά, γραμματέας Απόστολος Μαρνέλας, μέλη Έλενα Πάσχου, Θωμάς Χριστινόπουλος, Αθανάσιος Στύλος.

2. Σύνδεσμος Εθελοντών: πρόεδρος Κώστας Γανωτής, γραμματέας-ταμίας Δημήτριος Μητσιάνης, σύμβουλοι Νικόλαος Τσιαπάρης, Γεώργιος Καραμανόλας.

ΤΜΗΜΑΤΑ Χορευτικού: προπαιδικό, α’ παιδικό, β’ παιδικό, εφήβων, γυναικών, μικτό.

ΔΑΣΚΑΛΟΣ Χορευτικού:  Αθανάσιος Αναγνώστου

---------- 

ΕΙΚΟΝΕΣ

                                           Η Τσιαγκάλα έγινε "μπαρμπατζιάνα" (άναψε ολόκληρη)