Ιστορία: Σκοτίνα (Άνω και Κάτω)

 

ΓΕΓΟΝΟΤΑ

1. κάτοικοι

Οι κάτοικοι της Σκοτίνας είναι (κυρίως) ντόπιοι (γηγενείς). Λένε ότι  οι περισσότεροι ήρθαν από τα μέρη των Αντιχασίων*  Άλλοι Σκοτινιώτες ήρθαν από άλλα μέρη (Ήπειρος, Μακεδονία και αλλού). «Στην κοινότητα δεν κατοικούσαν μουσουλμάνοι, παρά μόνο Έλληνες. Μετά την απελευθέρωση της Πιερίας από τον τουρκικό ζυγό ο πληθυσμός της κοινότητας ανερχόταν σε 534 κατοίκους. Από αυτούς οι 317 ήταν άρρενες και οι 217 θήλεις. Στον οικισμό υπήρχαν 120 οικίες. Υπάγονταν στον δήμο Λιτοχώρου, μαζί με τις κοινότητες της Λεπτοκαρυάς, Παντελεήμονα και Πούρλιας (Πόρων). Τον επόμενο χρόνο (1914) ο πληθυσμός της αυξήθηκε σε 600 κατοίκους»**

----------

* (βλέπε σχετική έρευνα του δασολόγου Λευτέρη Καλιαμπού στην ιστοσελίδα kaliampos-ioannis-skotina.blogspot.com, ανάρτηση13.11.14).

** βλέπε ιστορικό αρχείο Μακεδονίας, Γενική Διοίκηση Μακεδονίας, φάκ. 44 και 54. Λειτουργικά βιβλία ι. ναού Κοιμήσεως της Θεοτίοκου Άνω Σκοτίνας (φροντίδα: Β. Κουκουσάς). 

             

Άνω Σκοτίνα. Η φωτογραφία είναι παρμένη 
από την κορυφή "Άγιος Αθανάσιος" το έτος 
1955. Στην παρέα συγγενείς από Λάρισα 
(Τρανταίοι).
 





2. Παράθεση πίνακα (κατά χρονολογική σειρά)

Από τις αρχές του 2010 (26.01) άρχισα να συγκεντρώνω πληροφοριακά στοιχεία για την χρονική τοποθέτηση γεγονότων που αφορούν το χωριό μου. Ευχαριστώ εγκάρδια όλους όσοι με βοήθησαν σ’ αυτή την προσπάθεια. Πιστεύω ότι όλα αυτά θα φανούν χρήσιμα σε όποιον πατριώτη αποφασίσει να ασχοληθεί συστηματικά με το θέμα αυτό. Η έναρξη του πίνακα (17^ος αιώνας) δεν είναι αυθαίρετη. Οφείλεται στη γνωστή μετακίνηση του κυρίως πυρήνα κατοίκων από τα Αντιχάσια προς Σκοτίνα.

1613 17^ος αιώνας, μετακίνηση των κατοίκων της Σκοτίνας των Αντιχασίων στο χώρο της Σκοτίνας Κάτω Ολύμπου (βλ. Ιω. Α. Καλιαμπού «Σκοτίνα» 2007).

1618 (αρχές 17^ου αιώνα). Ανέγερση «Χριστού» στις Κότρες. Στον αυτό χώρο προϋπήρχε άλλη εκκλησία (βλ. Ιω. Α. Καλιαμπού, Εκκλησίες Σκοτίνας).

1630-1656 Ανέγερση-τοιχογράφηση Αγίου Αθανασίου (υψόμετρο 750μ).

1640 Αναφέρονται στοιχεία ύπαρξης χωριού.

1670 Αναφορά αγώνων εναντίον των Οθωμανών.

1800-1889 Καλλίνικος.

 

1856 Ανέγερση του δημοτικού σχολείου Άνω Σκοτίνας με έξοδα του Πατριάρχη (βλ. Ιω. Α. Καλιαμπού «Σκοτίνα» σελ.58).



Η φωτογραφία βγήκε το καλοκαίρι του 1985.

1861 παρότρυνση Καλλινίκου για μετατόπιση χωριού στα Λείβηθρα.

1862  Ανακαίνιση ναού της Παναγίας.

1864-1946, Ιωάννης Ολύμπιος, «ο σοφός γυμνασιάρχης» Μυτιλήνης (βλ. ως άνω, σελ. 263).

1878 Επαναστάτες χωριών Κάτω Ολύμπου οχυρώνονται  στον Αϊ-Λιά και Σελιό. Συμμετέχουν στο κίνημα οι Σκοτινιώτες Δημήτριος Σακελλαρίδης και Νικόλαος Μήτσιος.

1879 Δάσκαλος Δημοτικού Σχολείου Άνω Σκοτίνας Γεώργιος Καραγιαννίδης. Έφυγε στο Ελληνικό γιατί οι Τούρκοι προσέβαλαν τη γυναίκα του (Θωμάς Χ. Γερομιχαλός-Καραμπίνας, (βλ. ως άνω, σελ. 256).

1890 10 οικογένειες μετακινούνται από την Άνω στην Κάτω Σκοτίνα.

1900  Αρχές δεκαετίας, δάσκαλος Δημήτριος Τομαράς (βλ. Ιω. Α. Καλιαμπού «λαϊκή παράδοση στον Κάτω Όλυμπο», τ. δ’, σελ. 172).

1908   Αγία Τριάδα: Κτίστηκε κατόπιν εράνου που πραγματοποιήθηκε στην Αμερική με συνεισφορές τον αποδήμων Σκοτινιωτών Στυλαίων. Θέση στην νότια άκρη του σημερινού χωριού Σκοτίνα σε υψόμετρο 100 μ (βικιπαίδεια).

1910  Ιωάννης Κοτσιβός, συνεχής επιλογή προεδρίας (μουχτάρης).

1912 Σύσταση Δήμων και Κοινοτήτων.

1913 Σε πίνακα πληθυσμού Υποδιοίκησης Κατερίνης αναφέρεται η Σκοτίνα με πληθυσμό Ορθοδόξων 584 συνολικά και 120 οικίες. Ανήκε στον Δήμο Λιτοχώρου. (στον α’ παγκόσμιο πόλεμος η Σκοτίνα συμμετέχει στην Κοινοπραξία χωριών για εμπορία μεταξιού. Έδρα Αμπελάκια.

- δάσκαλος Ηλίας Χατζηχαμπέρης (1913-14).

1920 μέχρι 1947. Εναλλαγή προσώπων στην προεδρία της Κοινότητας: Ποτιός Δάμπλιας, Νάσιος Πλεξίδας, Θανάσης Δ. Γερομιχαλός, Ιωάννης Μπιλιάγκας.

-Κάτοικοι 636.

1922 Σύσταση κοινότητας Σκοτίνας (Β.Δ. 7.2.22, φεκ. α’ 19|22). Κάτοικοι 636 (οικισμός).

-Θάνατος παπά Θανάση Οικονόμου, εφημερίου στην Άνω Σκοτίνα (βλ. Ιω. Α. Καλιαμπού «Σκοτίνα» 2007, σελ.253).

1926 Παπά Χρήστος Σακελλάρης (Κανάκης). Τελεί μυστήριο γάμου (βλ. ως άνω  σελ. 253).

1928  Κάτοικοι 741

1930 -Μετακίνηση για Κάτω Σκοτίνα 60 οικογενειών. Έχουμε 2 σχολεία, 3 δασκάλους, 144 παιδιά.

-Η Παναϊά μετόχι στα Κανάλια μέχρι το 1930.

1938 -Μεταφορά έδρας της Κοινότητας από Άνω στην Κάτω Σκοτίνα. Διοικούσα επιτροπή: Νικόλαος Ζιώγας (πρόεδρος), Νικόλαος Δάμπλιας, Δημήτριος Μήτσιος και Αθανάσιος Πλεξίδας.

-Χειροτονία παπά-Γιάννη Μπιλιάγκα (1897-1973), εφημερίου ΑγίουΓεωργίου Κάτω Σκοτίνας. Προκάτοχός του ο παπά-Μιχάλης Τσιαπάρης.

-Δάσκαλος στην Άνω Σκοτίνα Αθανάσιος Βλέτσης (1938-48 και 1950-51).

1940  Κάτοικοι: Άνω Σκοτίνα 353, Σκοτινιώτικα 640.

1941  Κατοχή-Γερμανοί. Αρκετοί συμμετέχουν στο Κομιτάτο των Πόρων.

1942  -1946, δάσκαλος στην Κάτω Σκοτίνα Θωμάς Α. Παραμύθας.

1946 Θάνατος παπά-Λεωνίδα Οικονόμου, τελευταίου εφημερίου Άνω Σκοτίνας (χειροτονία: 1932).

1948 Εκκένωση του χωριού, οι κάτοικοι διασκορπίζονται ώς πρόσφυγες λόγω του Εμφυλίου σε διάφορα χωριά και πόλεις της πατρίδας (Λεπτοκαρυά, Λιτόχωρο, Κατερίνη, Θεσσαλονίκη, Λάρισα και αλλού).

1950 Επαναπατρισμός. Η Πολιτεία θέτει δυο προτάσεις: να φτιαχτεί χωριό στην Παραλία ή να γίνει επισκευή των σπιτιών στον ίδιο χώρο που τους βρήκε ο Εμφύλιος. Επιλέχτηκε η δεύτερη πρόταση. Το Δημοτικό σχολείο λειτουργεί κανονικά στο "Κοτσέκι"

Στη φωτογραφία μαθητές και οι δάσκαλοι Καραλής Γεώργιος, Παπαδιδασκάλου Λεωνίδας (ωρομίσθιος φιλόλογος) και Κολάρου Ελένη. Επικεφαλής ο διευθυντής Αθανάσιος Βλέτσης (με το ρεπούμπλικο). Σχολικό έτος 1950-51.

 
1951 Πληθυσμός: Άνω Σκοτίνα 75, Κάτω 1084 (1159;).

1959 Παραχώρηση δημόσιας δασικής έκτασης 29 στρεμμάτων στο Υπουργείο Εθνικής Άμυνας για διασπορά αεροπορικών δυνάμεων και ως Κέντρο Ανάπαυσης και Ετοιμότητας των αξιωματικών και υπαξιωματικών Π.Α. (Βικιπαίδεια).

1960  Δημοτικό σχολείο Κάτω Σκοτίνας (ίδρυση).

1961 Πληθυσμός Άνω Σκοτίνας 89, Κατω 1257.

1965 Εγκατάλειψη Άνω Σκοτίνας. Ο οικισμός «Λείβηθρα» ονομάζεται Σκοτίνα.

1974 Χαρακτηρισμός αρχαιολογικών χώρων Σκοτίνας (βλ. Ιω. Α. Καλιαμπού «Σκοτίνα» 2007, σελ.270.

1980 Σύλλογος «Καλλίνικος» Θεσσαλονίκης και απανταχού Σκοτινιωτών.

1980 Σύλλογος «Πνευματική Κίνηση Σκοτίνας».

1981 Κάτοικοι 1200

1982 -Λειτουργία αίθουσας συνεστιάσεων. 

-Αποκατάσταση Ι. Ν. Αγ. Νικολάου (Χαλάλιος), ύστερα από κατεδάφιση συνεπεία πυρκαγιάς.

1984 Συγκρότηση Κέντρου Ετοιμότητας Διασποράς Αεροπορίας (ΚΕΔΑ) Σκοτίνας με απόφαση του Α.Α.Σ. (Βικιπαίδεια).

1985 Μεγάλη πυρκαγιά στο δάσος της Σκοτίνας (;).

1986 Μεταφέρεται η μονή των Κανάλων από τη δικαιοδοσία της μητρόπολης Κίτρους σ’ αυτήν της Ελασσόνας.

1988 Ξαναχτίζεται η εκκλησία «Χαλάλιος» ύστερα από φοβερή καταστροφή λόγω πυρκαγιάς του 1985 (βλ. Ιω. Καλιαμπού, Εκκλησίες Σκοτίνας).

1991 Κάτοικοι  967.

1993  Βρύση στον «Χριστό» δωρεά συλλόγου Σκοτινιωτών Αμερικής.

1995 1ο βραβείο Βρυξελλών στις 25.11.1995 για τις πλουσιότατες σε αγιογραφίες του Αγίου Αθανασίου.

1997 Θεμελίωση εξωκκλησίου Αγίου Ιωάννου (δαπάνη αιδεσιμολ. Γεωργίου Μπιλιάγκα).

1999 -Δημοτικό διαμέρισμα στον νεοσύστατο Δήμο Ανατολικού Ολύμπου (Καποδίστριας),

          -κάτοικοι 1024.

          -(20.02), εγκαίνια ανέγερσης του ναού Αγίου Γεωργίου.

2000 Παραίτηση εφημερίου Αγ. Γεωργίου Ιωάννου Σκρέτα και ανάληψη θέσης από αιδεσ. ιερέα Αθανάσιο Τσαρούχα.

2001 Κάτοικοι   960 .

2003 (15.08) στήνεται η προτομή του Καλλινίκου στην Άνω Σκοτίνα (βλ. Ιω. Α. Καλιαμπού «Σκοτίνα» 2007, σελ. 67)

2006  Νέος εφημέριος Αγ. Γεωργίου Ελευθέριος Βαστάζος.

 

2010  Αίθουσα Τελετών ενοριακού ναού Αγίου Γεωργίου Σκοτίνας.

2011 Με το ν. «Καλλικράτης» το δημοτικό διαμέρισμα Σκοτίνας υπάγεται στον δήμο Δίου-Ολύμπου.

2012 Ερκειάδες, νεόδμητος οικισμός Σκοτίνας.

2013 Σύνδεσμος εθελοντών νέων φίλων Σκοτίνας.

2014 Ανέγερση Παναγίας Φανερωμένης στο Γιαλό.

2015 Διπλά εγκαίνια ιερών ναών Αγίων: Γεωργίου και Καλλινίκου.

----------

Πηγές: 1. αφηγήσεις κατοίκων Σκοτίνας, 2. Κοινοτικό κατάστημα Σκοτίνας, 3.   Βικιπαίδεια, 4. «Φωνή του Ανατολικού Ολύμπου», (αρ. φ. 5/1.9.2007), 5. Ιω. Καλιαμπού: α) Εκκλησίες Σκοτίνας, β) «Σκοτίνα» Κώδικας 2007, γ) «Λαϊκή παράδοση στον Κάτω Όλυμπο», τ. δ’.

3. Επώνυμα

Επιστρατεύοντας τη μνήμη μου και συμβολευόμενος τους εκλογικούς καταλόγους ψηφοφόρων (1994) καταγράφω κύρια επώνυμα του χωριού.

α. Κύρια επώνυμα

     

Αγγέλης, Βαγγελάκος, Βλέτσης, Γαβρής, Γανωτής, Γεργωλάς, Γερομιχαλός, Γεροστέργιος, Γκάρας, Γκοθώνας, Γκόρης, Γκριμούρας, Δάμπλιας, Δήμος, Ζιώγας, Καλαμάρας, Καλιαμπός, Κανούλας, Καραλής, Καραμανώλας, Καρκαφίρης, Καψάλης, Κοκράνης, Κορκόβιλος, Κοτσιβός, Κουκουλιάρας, Κουκουσάς, Κουμουρτζής, Μάνος, Μαρνέλας, Μελιόπουλος, Μερίκος, Μητός, Μητσιάνης, Μήτσιος, Μιχαλός,  Μπιλιάγκας, Μπόσκος, Νικολός, Οικονομίδης, Οικονόμος, Οικονόμου, Παπαγεωργίου, Παπαζιώγας, Παπαοικονόμου, Παπασακελλαρίου, Παραμύθας, Πινακάς, Πλεξίδας, Πολυχρός, Σακελλάρης, Σακελλαρίου, Σαούλιας, Σκρέτας, Στύλος, Συντριβάνης, Τράντας, Τσιαπάρης, Τσινιάνης, Τσιομάνης, Φατέκας, Χασιώτης, Χριστινόπουλος, Χρυσικός.

β. Επώνυμα που ο χρόνος τα έθεσε σε αφάνεια:

Βαϊνάς, Γιαβάνος, Γιαννιός, Γκαγκανάσης, Γκέκας, Γκουντιλιάς, Γκρίνιας, Δούκας. Καραγιάννης, Καραγιαννίδης, Καρουφλάς, Κατσικόγιαννος, Κυπαρίσης, Κυρίτσης, Μαγκαντάσης, Μελιγκόπουλος, Μιχαηλίδης, Μπασιάλας, Μπέντης, Μπουκουβάλα, Παπακυριάκου, Πατσιός, Πρίντζης, Τσιόκας, Φαντάρας. 

                                        Η Κάτω Σκοτίνα (λαρωμένη). Η φωτογραφία 
                                        είναι πρόσφατη, βγαλμένη από τα "Μνημόρια".

έθιμα: Πρωτοχρονιά στη Σκοτίνα

Ο αείμνηστος δάσκαλος Νικόλαος Δάμπλιας του Θεοχάρη (1944-2010) υπηρέτησε στα 

χρόνια 1965-66 στην Άνω Σκοτίνα και 1973-78 στην Κάτω Σκοτίνα. Εργάστηκε με ζήλο και κέφι, όπως αρμόζει σε σωστό εκπαιδευτικό. Παρουσίασε αξιόλογο έργο  στο σχολείο του χωριού. Το έργο αποτελεί χρήσιμο υλικό για όσους ασχολούνται με την ιστορία και λαογραφία του τόπου.  Μας εντυπωσιάζει ιδιαίτερα η σχολική εφημερίδα "Μαθητική Φωνή".

Από την εφημερίδα επιλέγω (σε φωτοτυπία) δυο εργασίες μαθητών του έτους 1977: α) του Θεοχάρη Δάμπλια του Νικολάου και β) της Μάρθας Σκρέτα του Ιωάννου. 

Σημείωση: η παραπάνω φωτογραφία είναι του Νικολάου Δάμπλια (Πάσχα 1972).

ΟΙ ΕΡΓΑΣΙΕΣ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ

α. ΘΕΟΧΑΡΗΣ

          Ο μαθητής Θεοχάρης Δάμπλιας αναφέρεται στο έθιμο της Πρωτοχρονιάς στη Σκοτίνα με τίτλο, «τα πλιά» της Πρωτοχρονιάς. Συνηθίζεται ανήμερα της

πρωτοχρονιάς ο πρώτος επισκέπτης να πλησιάζει το τζάκι, να ανακατεύει τη χόβολη λέγοντας ευχές για το καλό της χρονιάς. Το πρόσωπο που υποχρεώνεται να “βγάλ’ πλιά”, πιστεύεται, πως τη χρονιά που έρχεται θα του  ‘ρθουν όλα τα καλά. Έτσι, εξηγείται η περίπτωση κάποιου πού ‘κείνη τη χρονιά “οι γίδις γέντζαν  διπλά κατσίκια κι έβγαζαν γάλα μι ν’ ουκά” -με την οκά- (οι γίδες γέννησαν από δυο κατσίκια και βγάζανε υπεραρκετό γάλα) (φωτογραφία 2017).  

 

 

 

β. ΜΑΡΘΑ

          Η Μάρθα περιγράφει το έθιμο της Βασιλόπιτας στη Σκοτίνα. Τονίζει συμβολισμούς που εμπλουτίζουν το έθιμο.  Τέτοια σύμβολα είναι το φλουρί (επιδίωξη της τύχης), το φύλλο κουμαριάς (σύμβολο γιδιών) και άλλα. Η κουμαριά έχει  σημασία, γιατί το δάσος της Σκοτίνας είναι γεμάτο από κουμαριές και ο κόσμος (περισσότερο παλιότερα) μάζευαν κούμαρα, τα «έβραζαν»  και έβγαζαν ωραιότατο κουμαρίσιο τσίπουρο. 

 

 

                           
                 

                  Η εφημερίδα των μαθητών του 
              δημοτικού σχολείου Σκοτίνας (1977)

 

Τοπωνύμια: Κατή (β’ μέρος)

Τα στοιχεία που ακολουθούν για την Κατή (β’ μέρος) 
εκφράζουν επιστημονικές απόψεις του γνωστού στην
Πιερία Δημήτρη Ρουκά . 

Δημήτρης Ρουκάς

     Τον γνώρισα στην 5^η Καστανογιορτή Σκοτίνας (14.10.17). Μου εκμυστηρεύτηκε τη δουλειά που έκανε για την Κατή (λίμνη, βρύση, δάσος, περιβάλλον). Το έργο του περάστηκε στο διαδίκτυο. Το διάβασα επιμελώς και είδα ότι πρόκειται για μια αξιόλογη προσπάθεια. Ως τεχνικός Γεωπόνος και επιστημονικός συνεργάτης Π.Ε. Πιερίας έδειξε ότι κατέχεται από μεράκι πολύ και το τάλαντο που του δόθηκε δεν το έκρυψε, αλλά το αξιοποίησε «φιλοπόνως». Χάρηκα ιδιαίτερα που ο κόπος του αφορά τοπωνύμιο της γειτονιάς μου, την περιοχή του Κάτω Ολύμπου. Μεταξύ μας είχαμε εποικοδομητική κουβέντα και εγώ ευγνωμόνως σπεύδω να τον τιμήσω καταχωρώντας στην παρούσα ιστοσελίδα φωτογραφικό υλικό και χρήσιμα στοιχεία της εργασίας του.

Α. Ιστορία

Η περιοχή για τριάντα ένα χρόνια (1881-1912) ήταν μέρος των συνόρων μεταξύ του ελεύθερου Ελληνικού Βασιλείου με την Οθωμανική Τουρκία.

 

Τα Ελληνοτουρκικά σύνορα του 1881, όπως διαμορφώθηκαν με βάση την συνθήκη του Βερολίνου το 1878.

Τα ερείπια του συνοριακού τελωνειακού σταθμού… τεκμηριώνουν την χωροχρονική εξέλιξη των γεωγραφικών οντοτήτων ενάντια στην ιστορική λήθη.

Β. Ο κρυμμένος θησαυρός στη Βρύση του Κατή

…εδώ και χρόνια, κυκλοφορούν ιστορίες για κρυμμένους θησαυρούς.. Είναι πολλοί αυτοί που ψάχνουν για Εγγλέζικες χρυσές λίρες, για Τούρκικα πεντόλιρα και φλουριά στην δασική θέση Κατή (δάσος Παντελεήμονα-Σκοτίνας). 

Ο κρυμμένος Θησαυρός ! ! ! Με μια βόλτα στη λίμνη του Κατή θα ανακαλύψουμε την ωφέλεια στην υγεία και την ψυχολογία μας. Και όπως ανάφερε ο μεγάλος σύγχρονος εξερευνητής Ζακ-Ιβ Κουστό «Οι άνθρωποι προστατεύουν μόνο ότι αγαπούν, αλλά μπορούν να αγαπήσουν μόνο ότι γνωρίζουν».

Γ. ΕΙΚΟΝΕΣ

 

Η καλή σήμανση οδηγεί τους επισκέπτες του Ολύμπου στην δασική θέση «Κατή». Ο Επισκέπτης της Πιερίας – αφού περάσει από τους παλιούς οικισμούς του Παλαιού Παντελεήμονα, των Παλαιών Πόρων και της Παλιάς Σκοτίνας – μετά από μια διαδρομή 30 λεπτών με το αυτοκίνητο, φτάνει στη δασική θέση «Κατή».

 

Στο ξέφωτο της δασικής θέσης «Κατή" υπάρχει η όμορφη ορεινή τεχνική λίμνη του Κατή. Η λίμνη δημιουργήθηκε στα τέλη της δεκαετίας του 90 (1997). 

 

Η Βρύση του Κατή υψόμετρο 1368 μ. Η βρύση εξυπηρετεί κυρίως ανάγκες υλοτόμων, αλλά ενίοτε και των διερχομένων ή επισκεπτών της.

 

Η Λίμνη του Κατή ορισμένες χρονιές παραμένει παγωμένη

 

Η κατασκευή του φράγματος από απλό σκυρόδεμα δημιούργησε την τεχνική Λίμνη του Κατή. (Στη φωτογραφία ο Στέργιος Γκριμούρας).

 

Η λίμνη γέμισε νερό. (Στη φωτογραφία ο Δημήτρης Ρουκάς).

Τοπωνύμια: η Κατή (α' μέρος)

Η Κατή είναι οροπέδιο νδ της Άνω Σκοτίνας, το «διεθνές» λεγόμενο, όπου συναντιούνται τα σύνορα των χωριών Σκοτίνας, Καλλιπεύκης, Κρανιάς, Παντελεήμονα, Πούρλιας, Αιγάνης. Η τοποθεσία πήρε το όνομα από τον Τούρκο κατή-δικαστή (καδής ή κατής). Δίκαζε τις υποθέσεις των κατοίκων των πλαϊνών χωριών. Λένε, πως ο Κατής πέθανε στη βρύση της περιοχής, η οποία πήρε το όνομα «Κατή». «Έσκυψι να πχει νιρό κι πέθανι».

Θυμάμαι την Κατή από τα παιδικά μου χρόνια. Φύλαγα τα γίδια στα μέρη Κουμάσια, Μαγκούρια, Γιαβάνο, Κατή, Στρογκλή, Χούχλο κλπ. Στα σημερινά χρόνια πληροφορίες έχω από τους συμπατριώτες μου Σκοτινιώτες. Για την συστηματική ενασχόληση με την Κατή με βοηθούν οι  ακόλουθες πηγές:

1. Βασίλης Τζιώλης

Τον γνώρισα ως ψάλτη και λαογράφο στον Πλαταμώνα. Για την Κατή ο αείμνηστος (ϯ 2016) Βασίλης σημειώνει: «Η τοποθεσία βρίσκεται σ' ένα πλατώ, σ' ένα μικρό οροπέδιο στο ψηλότερο μέρος του Κάτω Ολύμπου. Το οροπέδιο και οι γύρω πλαγιές δεν έχουν δένδρα παρά μόνο χόρτο και φτέρη. Περικλείεται όμως από τις ψηλότερες κορυφές του κάτω Ολύμπου και είναι κατάφυτες από οξιές, πεύκα και έλατα, ενώ μια πηγή χαρίζει το κρύο και πεντακάθαρο νερό της. Εκεί κοντά στου Κατή βρισκόταν άλλοτε η Παλιόχωρα*. Σ' αυτή τη γραφική τοποθεσία οδηγούν δρόμοι, απ' όλα τα γύρω χωριά, Παντελεήμονα, Σκοτίνα, Καρυά, Καλλιπεύκη, Κρανιά, Αιγάνη, Πούρλια και ως εδώ έφταναν τα σύνορα αυτών των χωριών. Επίσης στο πέρασμα αυτό συναντιούνται η Μακεδονία με τη Θεσσαλία. Εκεί στου Κατή γινόταν η μεγάλη ζωοπανήγυρη και εμποροπανήγυρη δυο και τρεις φορές κατά το καλοκαίρι. Το πανηγύρι στου Κατή δεν είχε μόνο εμπορικό χαρακτήρα, ούτε ήταν μια απλή προσωρινή διασκέδαση. Δημιουργούσε στενούς δεσμούς ανάμεσα στα χωριά,**  γίνονταν συνοικέσια, γέμιζε τη ζωή των κατοίκων του κάτω Ολύμπου. Εκεί ζωντάνευε ο πόθος και η ελπίδα για τη λευτεριά στα χρόνια της σκλαβιάς».

----------

* «χωριό κοντά στον Κατή. Ήταν μεγάλο χωριό, αλλ’ αναγκάστηκαν οι κάτοικοι να το εγκαταλείψουν από κάποια επιδημία. Λίγοι απ' αυτούς πήγαν στον Παντελεήμονα. Οι άλλοι κατέβηκαν δυο χιλιόμετρα πάνω από τους σημερινούς Πόρους κι έκτισαν καινούριο χωριό, το Παλιοχώρι. Κι αυτό όμως ερημώθηκε αργότερα» (Βασίλης Τζιώλης («άγιος Παντελεήμων και Πλαταμών Ολύμπου, 1983»).

** Η επικοινωνία των διπλανών χωριών στην Κατή μου φέρνει στο νου όχι μόνο την Κατή, αλλά και την τοποθεσία Πρότση (χαμηλότερα της Κατής). Θυμάμαι το 1946 τσοπανόπουλα των δυο χωριών Παντελεήμονα και Σκοτίνας κάναμε παρέα την ώρα του στάλου (τα γίδια σταλνούσαν στη δροσερή πηγή Πρότση). Εμείς παίζαμε και κατόπιν το ρίχναμε στην πάλη.  

2. Αναμνήσεις από τον Εμφύλιο

Α. Θανάσης Καλιαμπός του Διονύση. Έζησε από κοντά την Κατή στα χρόνια μετά τον Εμφύλιο. Βοσκούσε τα πόβατα όπως και άλλοι βοσκοί από τα γύρω χωριά. Σε σχετική κουβέντα (καλοκαίρι 2001) τονίζει: «Ζ’ γΚατή το 1956 είχα βρει 5 κόκκαλα μεγάλα, τα οποία, όπως με ομολόγησε εμένα ο Γαλάνης (από άγιο Παντελεήμονα), ήταν του Εμφυλίου. Μια ομάδα έφυγε απ’ τη Λεφτοκαρυά για τις τελευταίες εκκαθαρίσεις. Το ’49 πρέπ’ να ήταν αυτή η υπόθεση. Μερικά, από τα κεφάλια ήταν χτυπημένα με ξιφολόγχες». Σημείωση: στην εμπόλεμη κατάσταση ο λογχισμός ήταν σύνηθες φαινόμενο. Ο Δ. Καραμήτσος στο βιβλίο «ιστορία της νεότερης Ελλάδας, τ. α’ (1897-1941) υπογραμμίζει: «…τα δυστυχή θύματα δεν είχον σφαγεί αμέσως, αλλά εθανατούντο δια λογχισμών» (σελ 104) «…του έβγαλαν με ξιφολόγχη τα μάτια» (σελ. 195).

     
                                                    

Β. Λευκοθέα Καρκαφίρη (1932-2013), σύζυγος του Νικολάου Κοκράνη. Σε σχετική συνέντευξη (27.7.1982) μου είπε ότι στην Κατή ανέβαιναν γυναίκες από την Άνω

Σκοτίνα και μάζευαν χόρτα. «Ιτότι στ' ανταρτικό πηγινάμι ζ γΚατή (στην Κατή) κι μάζιβάμι σαλέπ' (σαν κουκουσίτσις). Σαλέπ' είνι ένα λουλούδ' ωραίου, μοβ. Πήγινάμι, μάζιβάμι ι Γιώρς τ' παπά, ι Γιώρς τς Μαρίας τς Τράντινας τς Καραλούς, ι Δημητράκς τ' παπά. Θυμάμι μια μέρα, ήταν Ιούνιος. Μόλις παρουσιάζουμέστι ικεί, βρίσκουμι ένα πιδί Ζιργιουτούλ' (από Καλλιπεύκη-Νεζερό) κι μας λέει: «Πού ήρθιτι, μωρέ! Ρε, τχιά Λιόλινα (μάνα μου), πού ήρθιτι»; «Να φύγουμι, λέ' ι Νικόλας ι αδιρφόζ μ’. Πάμι να φύγουμι. Θα μας πάρν' οι αντάρτις» (θα μας συλλάβουν).

Κάνουμι του γκατήφουρου ιμείς. Να δυο αντάρτις. Ένας απ’ του Παντιλέμηνου κι ι άλλους απ' τη Ραψιάν'. «Τχιά Λιόλινα, λέει, δεν έμαθέτι ότι πήραμι τους καλύτιρους; Απ' Γκαρυά τους βγάλαμι τα άντιρα όξου. Απ' του Νιζιρό τους καλύτιρους. Ισείς έρχισέστι, ιδώ ζ Γκατή (στην Κατή) κι μαζέβιτι σαλέπ! Φύγιτι». 

Γ. Ιωάννης Νικολός. Βοσκός στον Εμφύλιο, ύστερα χωροφύλακας. Στην Χωροφυλακή έγραφε σημειώσεις. Για την Περιοχή «Κατή» ο Γιάννης σημειώνει:

  «1946 καλοκαίρι. Στην Κατή πολύ ωραία πρασινάδα κι αέρας καθαρός. Έβοσκα τα γίδια επάνω στ’ ανήλιο, στο ρέμα απ’ τα Μαγγούρια μέχρι Στρογγλή και Κατή. Οι αντάρτες κάνανε την πρώτη εμφάνιση πάνω από το Χούχλο που δουλεύανε οι Καταφυγιώτες λατόμοι. Παρουσιάστηκαν 5-6 αντάρτες και τους πήραν όλο το ψωμί και ό,τι άλλα τρόφιμα είχαν. Είχε πολλές οστριές και ίταμους και τρώγανε τα γίδια. Άκουσα μια φωνή χωρίς να παρουσιαστεί μπροστά μου το άτομο αυτό: «Γιάννη, Γιάννη, να μην ξανάλθεις εδώ επάνω. Θα σε σφάξουμε εσένα και τα γίδια μαζί». 
 

Εμένα, χαρακτηριστικά, με πίεζε (από αγάπη) λέγοντας: «Γιάννη, άσε τα γίδια και πάνε να μάθεις γράμματα».

Η λίμνη Κατή. Στη φωτογραφία ο Δημήτρης Ρουκάς, Ασχολήθηκε επιμελώς με   την περιοχή του Κατή (θα γίνει εκτενής λόγος στην επόμενη ανάρτηση (δεύτερο μέρος).